کانون نمازوقرآن جرعه نورزابل

انطباق شعر حافظ بر آیات قرآن

نویسنده: رحمان معرفت

فهرست مندرجات:

مقدمه

ملک القراء

حافظ از زبان حافظ

شعر حافظ

دلایل و شواهد انطباق اشعار و ابیات حافظ بر قرآن مجید

ترجمه الآیات بالابیات

تضمین شعری آیات

استفاده از تلمیحات قرآنی

مقدمه

خواجه شمس الدین محمد متخلص به حافظ و ملقب به لسان الغیب از شعرای بزرگ قرن هشتم هجری یکی از مردمی ترین شاعران ایرانی و از بزرگترین معماهای فرهنگ ایرانی است. حافظ از تبار صداقت و صمیمیت و از شعرایی است که از هر چه رنگ تعلق پذیرد. آزاد است. وی شاعری که آمیختگی اشعارش با کلام وحی، گواه این ادعاست که شهر وی متعلق به دیروز، امروز و فرداست. شعر حافظ متعلق به همه نسل ها و اعصار است چرا که منطبق بر قرآن می باشد.

هر خواننده ای، شعر حافظ را با زبان دل خویش درمی یابد و تفسیر می نماید و جالب آنکه شیخ، زاهد وصوفی فیلسوف و عارف و اهل شریعت تا خدا ناباوران ضد هر گونه دین و ایمان و متافیزیک، همگی نقش ذهنیت و جهان بینتی خود را در این دیوان می بینند و به آن با شور فراوان عشق می ورزند.

ملک القراء:

آنچه مسلم است اینست که حافظ شیرازی حافظ قرآن بوده است. دمیان اشعار حافظ ابیاتی یافت می شود که خواننده متوجه می گردد که خواجه قرآن را از حفظ می خوانده است.

استاد مرتضی مطهری می گوید: یکی از صفاتی که درباره حافظ در متون قدیمی بکار برده شده است. ملک القراء بوده که از این مطلب به وضوح معلوم می شود که خواجه از معارف قراء عصر خود محسوب می شده و به همین سمت مخصوصاً درزمان خود مشهور بوده است  و این بیت او که می گوید:

عشقت رسد به فریاد، از خود بسان حافظ            قرآن ز بر بخوانی با چارده روایت

درحق او صادقبود و به هیچ وجه اینگونه تفریحات او را از قبیل اغراق و مبالغه شاعرانه نبوده است و تخلص حافظ یعنی حافظ قرآن اسم با مسمی و صفت بارز او بوده است.

چه بسیار اشعاری که خود شاعر در آنها اقرار به حافظ بودن نموده است از آن جمله:

ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ                        به قرآنی که اندر سینه داری

زحافظان جهان کس چو بنده جمع نکرد  لطایف حکمی با نکات قرآنی

حافظ از زبان حافظ:

بهترین شناسنامه ای که می توان از حافظ ارائه داد اشعار دیوان گرانبهایش است. زیرا هر فرد وجود خویش را بهتر از دیدگان می شناسد. پس حافظ را از زبان خودش باید شناخت . حافظ خود درمعرفی خویش می گوید:

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود         زهر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است

زیر بارند، درختان که تعلق دارند        ای خوشا سرو که از بند غم آزاد آمد

فاش می گویم و از گفته خود دلشادم      بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم

حجاب چهره جان می شود غبار تنم      خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم

سالها پیروی مذهب رندان کردم           تا بفتوای خرد، حرص به زندان کردم

عاشق و رند و نظربازم و می گویم فاش   تا بدانی که به چندین هنر آراسته ام

من آن مرغم که هر شام و سحرگه       زبام عرش می آید سفیرم

حافظ از معتقدان است ، گرامی دارش.....

حافظ راز خود عارف وقت خویشم.......

ما آن شقایقیم که با داغ زاده ایم.....

این اشعار و ابیاتی ترسیمی است برجسته از خصوصیات و روحیات و اعتقادات شاعر شیرازی.

شعر حافظ:

همانطور که اشاره شد حافظ قرآن را از بر می خوانده است یعنی آن را در خاطر خود کاملاً ضبط کرده و تفسیر آن را بر مبنای احادیث وارده از چهارده معصوم(ع) به خاطر می سپرده است و آنگاه اشعار خود را بر مبنای آنها می سروده است بگونه ای که از اشعار زیبا و دلچسب وی همگان لذت می بردند. ولی عمق اشارات او را درک نمی کردند.

شناخت حافظ بیشتر از روی اشعار و دیوانش می باشد. شعر حافظ همه الهامات و حدیث قدسی و لطایف حکمی و نکات قرآنی است. این تعبیر لطایف حکمی و لطایف قرآنی تعبیر خود حافظ است که می گفت: آنچه من می گویم لطایف حکمی است با نکات قرآنی.

میرسیدشریف گرگانی(جرجانی) یکی از اساتید حافظ که به شعر خواندن شاگردان خود اعتراض می کرد زمانیکه شمس الدین محمد حافظ در برابر او شهر می خواند. به تحسین او می پرداخت.

دلایل و شواهد انطباق اشعار و ابیات حافظ بر قرآن مجید:

همانطور که بسیاری از محققین قدیم و برخی از نویسندگان جدید اشاره کرده اند. حافظ یقیناً پنجاه سال از عمر شصت و چند ساله اش را در تحصیل و تدریس قرآن گذراند. تا جاییکه در نحوه سخن گفتن و سخنوری، صورت و ساختمان غزلش کاملاً متاثر از نثر و سجع قرآن می باشد و اکثر اشعارش شکل گرفته از اسلوب آیات و سور قرآنی می باشد.

بنابراین می توان گفت که شاید تنها کلامی که در سراسر دیوان خواجه بدون ابهام یا اشاره و جدا از هر مترادفی دیده می شود. کلمه قرآن است و این بخاطر قدر و جلالتی است که شمس الدین محمد ورای این کتاب آسمانی که آمیخته با جان و باطن اوست قائل می باشد. دریک غزل گاه چند موضوع و مفهوم نهفته است و این همان اسلوب قرآن کریم می باشد.

همانطور که در قرآن هر آیه دارای معانی خاص خود می باشد و در کل سوره هم یک مفهوم کلی را بیان می دارد به یک هدف نهایی ختم می شود. شعر حافظ نیز بر این اسلوب استوار است. نقش قرآن درموجودیت شعر حافظ، نه فقط نقش ظلعی دریک مثلث است بلکه در حکم عبود و پایه مثلث می باشد که برافراشتگی خیمه منوط به وجود آن است . شعر حافظ مختلف المضمومن اما مشترک المنظور است که این هم یکی از خصوصیاتی خاص قرآن است.

تنوع و طربناکی اوزان اشعار و استفاده از ضرب آهنگ کلمات و ترکیبات و ایهامات بی تردید، دال بر تسلط شاعر بر اوزان و آهنگ آیات قرآنی است که از امتیازات ویژه زبان حافظ می باشد. پیوند معانی و مفاهیم اشعار و غزلیاتش با آیات و سور قرآنی نظر هر خواننده را جلب می کند. تاثیر قرآن رادر اشعار حافظ به سه دسته می توان تفسیم بندی کرد:

الف- ترجمه الآیات بالابیات

ب- تشمین شعری آیات

ج- استفاده از تلمیحات قرآنی و داستانهای قرآنی

الف- ترجمه الآیات بالابیات:

انطباق اشعار و ابیات حافظ با قرآن بگونه ای است که گاهی می بینیم بسیاری از ابیات، ترجمه آیه است از قرآن مجید که دراصطلاح آن را ترجمه الآیات بالابیات گویند:

شواهد و نمونه های برجسته ای که در این مورد می توان بیان کرد عبارتند از:

والذین آمنو اشد حبا لله . فیقتلون و یقتلون وعدا علیه حقا فی التوراة و الانجیل

راهیست راه عشق که هیچش کنار نیست            در آنجا جز آنک حان سپارند چاره نیست

و لا تزر و ازره وزر اخری

عیب رندان نکن ای زاهد پاکیزه سرشت    که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

واشمس تجری لمستقر لها ذالک تقدیر العزیز العلیم

ماه وخورشی به منزل چو به امر تورسند    یار مهروی مرا نیز به من بازرسان

یا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر و الصلوة . ان الله مع الصابرین

صبر کن حافظ به سختی روز و شب    عاقبت روزی بیابی کام را

و راودته التی هو فی بیتها عن نفسه و غلقت الابواب و قالت هیت لک

من از آن حسن روز افزون که یوسف داشت دانستم    که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا را

والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین

عاشق که شد یار بحالش نظر نکرد       ای خواجه درد هست وگرنه طبیب هست

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم علیها من دابه

از کران تا به کران اشکر ظلمست ولی     از ازل تا به ابد فرصت درویشانست

و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه ن حیث لا یحسب

چو دانی که روز دهنده خداست           مدار از طمع قلب را منقلب

اذهب بکتابی هذا فالقه الیهم ثم تول عنهم فانظر ما ذا یرجعون

ای هدهد صبا بسبا می فرستمت          بنگر که از کجا به کجا می فرستمت

و اذا سالک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوه الداع اذا دعان

هر که خواهد گویی و هر که خواهد گو برو       گیر و دار و حججب و دربان در این درگاه نیست

فاینما تولوا قثم وجه الله ان الله واسع علیم

در عشق خانقاه و خرابات شرط نیست  هر جه که هست پرتو روی حبیب هست

و عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم

به درد وصاف ترا حکم نیست دم درکش            که هر چه ساقی ما ریخت عین الطافست

یا ایها الناس انتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی الحمید

سخن در احتیاج ما و استغنای معشوق است     چه سود افسونگری ای دل که در دلبر نمی گیرد

و ان یکاد الذین کفروا لیزلقونک بابصارهم

حضور مجلس انسی است و دوستان جمعند     و ان یکاد بخوانید و در فراز کنید

فیضحکوا کثیراً و لیبکوا کثیرا

پاک کن چهره حافظ بسر زلف ز اشک  ورنه این سیل دمادم بکند بنیادم

قال فما خطبک یا سامری

سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار  سامری کیست که دست از ید بیصا ببرد

و نحن اقرب الیه من جعل الورید

بیدلی درهمه احوال خدا با او بود                     او نمی دیدش و از دور خدایا می کرد

فاذا قرات القرآن فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم

زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه باک   دیو بگریزد از ان قوم که قرآن خوانند

فلا تزکواانفسکم هو اعلم بمن التقی. و من یتوکل علی الله فهو حسبه

تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافری است     راهرو گر صدهزار دارد توکل بایدش

یا نار کونی بردا و سلاما علی ابراهیم

یارب این آتش که بر جان منست                      سرد کن زانسان که کردی بر خلیل

و نمونه هایی از این دست زیاد است که به اختصار ذکر شد.و

ب- گاهی آیه ای از آیات قرآن مجید را عیناً یا با اندک تغییر به صورت درج و تضمین درشعر می آورد از جمله:

شب وصل است و طی شد نامه هجر    سلام فیه حتی مطلع الفجر

ج- استفاده از تلمیحات قرآنی:

تلمیحات شعر حافظ به قرآن و داستانهای قرآن بسیار زیاد است که خود می تواند کتابی جداگانه شود از جمله:

بلبل به شاخ سرو به گلبانگ پهلوی                  می خواند دوش، درس مقامات معنوی

یعنی بیا که آتش موسی نمود گل                                 تا از درخت نکته توحید بشنوی

فهرست منابع و مآخذ

1-      عرفان حافظ/ مرتضی مطزهری. نشریه دانشکده الهیات و معارف اسلامی. شماره 34. دانشگاه تهران. 1359

2-      با حافظ تا کهکشان عرفان و اخلاق/ عبدالعظیم صاعدی. شیراز. نوین. 1369

3-      هستی شناسی حافظ/ داریوش آشوری. تهران. مرکز. 1377

4-      راز خلوتیان. شرح گزیده غزلیات حافظ شیرازی/ رضا اشراف زاده. مشهد. کلهر. 1379

5-      سبک و افکار حافظ/ دکتر حسین امینی. مشهد. جلیل . 1378

6-      صراحی می ناب/ سپهر(عربزاده). تهران. امیرکبیر. 1368

 

äæÔÊå ÔÏå ÏÑ دوشنبه نهم خرداد 1390ÓÇÚÊ 18:44 ÊæÓØ حسن جلالی نژاد|


ÂÎÑíä ãØÇáÈ
» عیدنوروزدرآیات وروایات
» اشعار محرم و صفر
» پیامک های ولادت امام رضا (ع)
» اشعار ولادت امام رضا(ع)
» اشعار شهادت امام صادق (ع)
» ويژه ماه مبارك رمضان
»
» فضيلت ماه شعبان
»
» 15خرداد


Design By : Abbasi