X
تبلیغات
کانون نمازوقرآن جرعه نورزابل - تفسیر قرآن با قرآن سوره قدر

























کانون نمازوقرآن جرعه نورزابل

تفسیر قرآن با قرآن سوره قدر

درطول تاریخ اسلام عالمان اسلامی تفاسیر زیادی بر کتاب وحی (قرآن مجید) نوشته اند و هر کدام از آنان قرآن را از زاویه ای مورد تفسیر قرار داده اند و در میان کلیه شیوه هایی که برای تفسیر قرآن، توسط عالمان تفسیر، پیروی شده، شیوه تفسیر قرآن با قرآن دارای جایگاه والائی می باشد، از آنجا که از دخل نظرات شخصی مفسرین در تفسیر قرآن جلوگیری می کند. و تنها راهی را که این شیوه به روی مفسرین باز گذاشته است تفسیر قرآن با قرآن می باشد.

در این مقاله، از آنجا که قرآن مجید در ماه مبارک رمضان نازل گردید و آغاز ارتباط آسمان و زمین در آن ماه مبارک بود، یکی از سوره های قرآن را که به همین موضوع (نزول- قرآن) اشاره می کند مورد تفسیر و بررسی، با خود قرآن قرار می دهیم.

 

 

سوره قدر

تفسیر سوره قدر:

سوره قدر یکی زا سوره های مکی قران است و دارای پنج آیه می باشد.

نامگذاری این سوره به سوره قدر: این سوره به قدر نامگذاری شد یعنی سوره عظمت و شرافت، تا دال بر وصف لیلة القدری باشد که قرآن در آن نازل گردید. و محتوای این سوره بیان نزول قرآن مجید در شب قدر است، و همچنین بیان اهمیت شب قدر و برکات و آثار آن.

درباره فضیلت تلاوت این سوره همین بس که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمود:«من قرأها اعطی من الاجر کمن صام رمضان و احیا لیلة القدر»

- هر کس ان را تلاوت کند مانند کسی است که ماه رمضان را روزه گرفته، و شب قدر را احیا داشته است.[1]

همچنین در روایت دیگری از امام باقر(ع) نقل شده است که فرمود:

«من قرأها انا انزلناه بجهر کان کشاهر سیفه فی سبیل الله، و من قرأها سراً کان کالمتشحط بدمه فی سبیل الله»

کسی که سوره انا انزلناه را بلند و اشکار بخواند مانند کسی است که در راه خدا شمشیر کشیده و جهاد می کند، و کسی که بطور پنهان بخواند مانند کسی است که در راه خدا به خون آغشته است.[2]

مناسبت این سوره با پیش از خود:

خداوند متعال در سوره علق که قبل از سوره قدر بود، پیامبرش را به خواندن قرآن بنام خداوند خالق، و بنام خداوندی که یاد داد به انسان آنچه را که نمی دانست، امر فرمود، سپس در این سوره(قدر) زمان آغاز نزول قرآن را بیان فرمود، که شب قدری که دارای شرافت بسیار و قدر و منزلت بسیار می باشد، است آنچه را که در این سوره ذکر می شود:

این سوره مکی از تاریخ آغاز نزول قرآن، و از فضل شب قدر بر بقیه روزها و شبها و ماهها بحث می کند، و اما فضل آن شب به علت نزول فرشتگان و جبرئیل همراه نور و فضل و برکات و خیرات از طرف خداوند برای بندگان صالح و مومن، است.

معنی نزول قرآن در شب قدر:

معنی نزول قرآن در شب قدر< با آنکه قرآن بصورت پراکنده در مدت 23 سال بر پیامبر(ص) نازل شده این است که نزول قرآن در شب (لیلة) قدر بود. زیرا بعثت پیامبر در ماه مبارک رمضان بود (اهل سنت) و اینهم بخاطر این است که خداوند متعال در این سوره می فرماید:

«انا انزلناه فی لیلة القدر» ما آن را(قرآن) در شب قدر نازل کردیم.

و در سوره دخان می فرماید:«حم، و الکتاب المبین انا انزلناه فی لیلة مبارکة، انا کنا منذرین، فیها یفرق کل امر حکیم، امراً من عندنا- انا کنا مرسلین، رحمة من ربک انه هو السمیع العلیم»

- حم: سوگند به این کتاب روشنگر، که ما آن را در شبی پر برکت نازل کردیم، ما همواره انذار کننده بوده ایم، در آن شب هر امری بر اساس حکمت تدبیر و جدا می گردد، فرمانی بود از سوی ما، ما فرستادیم، اینها همه بخاطر رحمتی است از سوی پروردگارت، که شنونده و داناست.[3]

و فرمود، پروردگار متعال در سوره بقره: «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن هدی للناس و بینات من الهدی و الفرقان»

- ماه رمضان است، ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه های هدایت و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است.[4]، و به معنی این است که پروردگار متعال نزول قرآن را بر پیامبر(ص) در ماه مبارک رمضان آغاز کرد.

و اما آیه انفال«و ما انزلناه علی عبدنا یوم الفرقان، یوم التقی الجمعان»[5] منظورش آغاز نزول قرآن نیست، بلکه مومنین را یادآوری می نماید به آنچه در روز بدر170رمضان بر محمد(ص) نازل شد از آیات مربوط به احکام جنگ، و ملائکه و پیروزی مسلمین، و روز به روز فرقان نامیده شده زیرا در آن روز بین حق و باطل فرق گذاشته شد.

آغاز نزول قرآن و فضیلتهای شب قدر:

انا انزلناه فی لیلة القدر* و ما ادرایک ما لیلة القدر* لیلة القدر خیر من الف شهر* تنزل الملائکة و الروح فیها باذن ربهم من کل امر* سلام هی حتی مطلع الفجر*

اعراب:

(انا انزلناه) منظور از هاء ضمیر، قرآن می باشد و هر چند قبل از ضمیر نامی از قرآن برده نشده اما بخاطر اشاره به عظمت قرآن، پروردگار متعال آن را با ضمیر ذکر فرمود.

(لیلة القدر خیر من الف شهر) در این جمله صفتی حذف نشده (محذوف) و اصل آن چنین: خیر من الف شهر، لا لیلة قدر فیه، که صفت آن حذف شده است.

(سلام هی) (هی ) مبتدای است، و (سلام) خبر مقدم آن است.

(حتی مطلع الفجر) (حتی) به معنی الی می باشد یعنی: الی مطلع الفجر و مطلع به کسر (ل) هم خوانده شده است. اما قانون آن همان مطلع با فتح(ل) می باشد زیرا از باب طلع یطلع به ضم عین الفعل مضارع می باشد و کسر آن بر خلاف قانون آن باب می باشد.

بلاغت در سوره قدر:

(لیلة القدر) اطناب دارد زیرا سه بار ذکر شده تا دال بر بزرگی و اهمیت آن نماید.

(ما ادرایک ما للیة القدر) استفهام به قصد تنظیم و تفخیم می باشد.

(تنزل الملائکة و الروح) ذکر خاص پس از عام می باشد، و ذکر جبرئیل بعد از ملائکه بخاطر اشاره به بزرگی او می باشد.

(در کلمات قدر – شهر – امر – فجر ) سجع مرصع موجود است.

***

فرموده خداوند متعال: «انا انزلناه فی لیلة القدر»

مقصود از ضمیر درانزلناه قطعا و بدون هیچ اختلافی، قرآن می باشد.

«قول ضعیفی می گوید که مقصود از ضمیر جبرئیل است. اما این قول خیچ اعتباری ندارد.»

و آنچه را آلوسی تحت نام ضعیف ذکر کرد خود سوره هم بر آن دلالت می کند زیرا خداوند در ادامه آیات این سوره از نزول فرشتگان و جبرئیل یاد می کند.

و قول مشهور این است که منظور از روح در اینجا جبرئیل (ع) است. بنابراین ضمیر در انزلناه برای غیر جبرئیل است.

و ضمیر در انا انزلناه (انا، انا) برای تعظیم بکار برده شده است و مانند آن ضمیر است، نحن و در قول خداوند متعال هر دوی این دو ضمیر آمده اند «انا نحن نزلنا الذکر» و منظور از آنها در اینجا فقط تعظیم است زیرا معانی دیگر مانند جمع و تعدد در اینجا محال هستند.

و خداوند صریحاً در جای دیگر از قرآن با لفظ مفرد از نزول قرآن یاد می کند (الله نزل احسن الحدیث کتاباً متشابهاً شانی)[6]

- خداوند بهترین سخن را نازل کرده که کتابی که آیاتش همانند یکدیگر است، آیاتی مکرر دارد[7]

و ذکر ضمیر«انا» قبل از انزلناه مشعر بر معنی مذکور«عظمت خداوند  و همچنین بر اختصاص می باشد و این مقام که مقام نزول وحی است فقط مخصوص خداوند سبحان می باشد.

و مانند این مورد است آنچه در سور دیگر آمده است:

«انا اعطیناک الکوثر» ما به تو کوثر عطا کردیم[8]

«انا ارسلنا نوحا»- ما نوح را به سوی قومش فرستادیم.[9]

«انا نحی نحیی و نمیت» - ماییم که زنده می کنیم و می میرانیم.[10]

و نازل کردن قرآن نعمت بسیار بزرگی است.

و بر تعطیم آن نعمت و پروردگار متعال آیه زیر برشئنی دلالت دارد:

«کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته»

- این کتابی استپربرکت که بر تو نازل کرده ایم تا در آیات ان تدبر کنند.[11]

که در آیه فوق خداوند به ضمیر«نا» متکلم مع الغیر فعل«انزلناه» را ذکر فرمود تا دال بر تعظیم باشد ثم سپس در وصف کتاب فرمود"مبارک" است.

و باید توجه شود که در قرآن ضمایر برای خداوند، گاه بشکل جمع و برای تعظیم و گاه بشکل مفرد می آیند، موردی که ضمیر جمع باشد در بالا ذکر شد و آنجا که ضمیر مفرد ذکر شده باشد مانند آیات زیر:

(انی جاعل فی الارض خلیفه) – من در روی زمین جانشین(نماینده ای) قرار خواهم داد.[12] و (انی خالق بشرا من طین) – من بشری را از نخل می آفرینم[13] و (انی اعلم ما لا تعلمون)- من حقایقی را می دانم که شما نمی دانید.[14]

و در موارد فوق که ضمیر به شکل مفرد برای خداوند ذکر شده است ملاحظه می شود که در موضوع تعظیم و اجلال خداوند می باشد مانند آیه نخست که درمقام خلق بشر از گل می باشد و کسی جز خدا بر آن قدرت ندارد.

و در آیه دوم در مقام عالم بودن خداوند است به آنچه را که فرشتگان نمی دانند و چنین صفتی مختص خداوند می باشد. خواه ضمیر بشکل جمع یا مفرد ذکر شود در آن معنای تعظیم پروردگار متعال نهفته است خواه این تعظیم از نص یا اصل وضع و یا قرینه فهمیده شود.

مفسرین در انچه که شب قدر نازل شد اختلاف دارند.

آیا کل قرآن در شب قدر نازل شده یا بعضی از آن؟

رای جمهور این است که فقط اوائل این سوره در آن شب نازل گردید یعنی آغاز وحی به قرآن و از ابن عباس روایت شده که فرمود: «سپس نزول وحی توالی پیدا کرد، بعد از نزول شب قدر و در بین نزول اول وحی و آخر آن 20 سال فاصله بود»

و گفته شده: آنچه را د این شب نازل گردید تمام قرآن یکابره است و تمام آن به آسمان دنیا نازل شد، پس بصورت توالی و در زمانهای مناسب بر پیامبر نازل می شد.

و از ان حجر در فتح الباری شرح صحیح نجاری و شیخ الاسلام ابن تمییه قول نقل شده که جامع بین دو قول مذکور می باشد. و آن این است که منافاتی بین آن دو قول نیست و جمع بین آنها جایز نمی باشد به این صورت که تمام قرآن در شب قدر یکباره به آسمان دنیا نازل شد و نزول قرآن با(اقرا باسم ربک) در شب قدر آغاز شد.

و در خصوص این مساله جدال و منازعات کلامی زیادی درباره اینکه قرآن چگونه نازل شد وجود دارد و بعضیها قائل به مخلوق بودن قرآن شدند و جبرئیل آن را از لوح محفوظ نقل کرده است و خداوند آن را نگفته است(تکلم) هنگام نزول آن بر پیامبر(ص)

و حقیقت این است که تعارض در این مساله وجود ندارد، چه قرآن را در لوح المحفوظ بدانیم و چه نزول آن به آسمان دنیا را تایید کنیم و پس به نزول تدریجی آن بر محمد(ص) قائل شویم زیرا بر این اساس که قرآن را کائن در لوح المحفوظ بدانیم، اشکالی ندارد زیرا هر آنچه را که وجود دارد و آنچه را که بوجود می آید تا روز قیامت در لوح المحفوظ می باشد و از جمله دراین موارد است.

 قرآن که خداوند آن را بر محمد(ص) وحی"نازل" می کند.

و نزول قرآن یکباره به آسمان دنیا به منزله نقل جزئی است از آنچه در لوح المحفوظ وجود دارد و آن کل قرآن می باشد. پس قرآن در لوح المحفوظ موجود می باشد مانند غیرقرآن از آنچه که در آن است و در آسمان دنیا هم موجود می باشد و سپس بصورت تدریجی بر محمد (ص) نازل می شود.

معلوم است که قرآن اکنون در لوح المحفوظ موجود است و لوح از آن خالی نیست و برای نزلو قرآن بصورت کلی و سپس تدریجی به آیه زیر استدلال شده است.

(انا نحن نزلناه الذکر و انا له لحافظون) ما قرآن را نازل کردیم، و ما بطور قطع نگهدار آنیم – زیرا"نزل" که با تضعیف ذکر شده دال بر تکرار می باشد مانند فرموده خداوند«تنزل الملائکة» یعنی در هر شب قدر فرشته ها نازل می شوند که دلالت بر تکرار می کند پس نتیجه می گیریم که قرآن در لوح المحفوظ موجود می باشد از هنگامی که قلم خداوند هر آنچه را که بوده و هست و خواهد بود را نوشته است، سپس قرآن بصورت دفعی، تماماً به آسمان دنیا در شب قدر منتقل شده و سپس بصورت تدریجی در مدت 22 سال بر پیامبر(ص) نازل گردید و هر وقت که خداوند نازل کردن قسمتی از قرآن را اراده می فرمود به آن تکلم می فرمود و جبرئیل آن را می شنید و بر پیامبر(ص) نازل می کرد.

و نزول قرآن در شب قدر همان شبی است که مقدرات و سرنوشت ساز بودن این کتاب بزرگ آسمانی است.

و از ضمیمه کردن این آیه با آیه سوره بقره که قبلاً ذکر شد نتیجه گیری می شود که شب قدردر ماه مبارک رمضان است.

اما کدام شب است؟ از قرآن چیزی در این مورد استفاده نمی شود و در خصوص آن در صفحات بعدی توضیحی کوتاه ذکر می شود.

لیلة القدر خیر من الف شهر- شب قدر بهتر از هزار ماه است.

خداوند بعد از آنکه در آیه قبل فرمودند: و ما ادریک ما لیلة القدر

و تو چه می دانی شب قدر چیست؟ فرمود: شب قدر بهتراز هزار ماه است ."قدر" یعنی رفعت و بلندی و همچنین بمعنی مقدار آمده است و برای نامگذاری این سوره به قدر دو نظریه موجود می باشد:

1- قدر یعنی شرافت و رفعت می باشد همانطور که اعراب می گویند: فلان ذو قدر یعنی فلانی دارای رفعت و شرافت می باشد.

2- سوره قدر به این نام نامیده می شود زیرا خداوند متعال تمام وقایع سال را در آن شب تقریر می نماید و بر این وجه تفسیر اخیر آیه ای که قبلاً ذکر شد دلالت می نماید(انا انزلناه فی لیله مبارکه انا کنا منذرین فیها یفرق کل امر حکیم امرا من عندنا)[15]

و حقیقت این است که بنا به آنچه در سوره می باشد قول اول که بمعنی قدر و رفعت باشد مناسب تر در می آید.بعد از آن خداوند می فرماید: (و ما ادریک ما لیلة القدر، ایلة القدر من الف شهر)

و سؤال نمودن به این روش برای تعظیم می باشد مانند فرموده خداوند متعال در سوره قارعه:«القارعه. ماالقارعه. و ما ادریک ماالقارعه»[16] و در آیه(خیر من الف شهر) نص صریح و آشکار دال بر بلندی قدر و رفعت آن شب موجود می باشد، زیرا آن شب از نظر زمانی معادل بالای 83 سال یعنی بالای عمر متوسط مردم این زمانی می باشد و همچنین مختص بودن این شب به نزول قرآن در آن و به نازل شدن فرشتگان و جبرئیل در آن و همچنین به سالم و با برکت بودن آن تا طلوع صبح، کفایت از فضل و شرف و عزت آن شب می کند که هیچیک از شبهای دیگر سال دارای چنین مزیتی نیستند.

- توجه:

تعریفی از شب قدر به اینکه در کدام رمضان می باشد نیامده است. و علماء در این باره به اظهار نظر و آوردن ادله پرداخته اند بعضی از اقوال می گویند که این شب در کل سال است.

وبعضی دیگر می گویند: در ماه رمضان است بخاطر نص صریح قرآن و عده ای می گویند، شب قدر در ده شب آخر ماه رمضان است و این قول اخص از قول قبل از خود می باشد.

و عده ای هم گفته اند: شب قدر در شبهای فرد ده شب آخر رمضان می باشد به ترتیب زیر 21 و23و25و27و29  و بعضیها هم گفته اند آخرین شب ماه مبارک رمضان بنحو تعیین می باشد. و برای هر یک از اقوال فوق ادله ای هم موجود می باشد.

و اما بهترین آنها و مشهورترین واضح ترین ابن اقوال قولی است که قایل به شب 27 و 21 است و نیازی به ذکر ادله ای که برای این منظور ذکر شده اند اینست که آن را ذکر ننموده باشد و بویژه تفسیر کثیر و قرطبی.

اگر نصوصی که برای لیلة القدر وارد شده اند مبنی بر اینکه آن در ده شب آخر ماه رمضان است صحیح باشند . بعید نیست که لیلة القدر در بین آنها باشد و لازم نیست که در شبی باشد و شبی دیگر نباشد. پس در سالی، شب بیست و یکم می شود در حالی که در سالی دیگر شب بیست و پنجم یا بیست و هفتم و در دیگری شب 23 یا 29 می شود.

و این نظریه را ابن کثیر از مالک و شاقعی و غیر آن دو نقل نموده است و گفته است این نظریه بهتر است.

و گفته شده است که پیامبر(ص) آن را معین ننمود تا مردم در تمام ماه رمضان یا در ده شب آخر تلاش کند و بیشتر طاعات و عبادات انجام دهند، و از قراین که دال بر بودن شب قدر درده شب آخر می باشد، اعتکاف پیامبر(ص) در آنها می باشد.

و در کتابهای حدیثی و تفسیری در خصوص فضیلتهای آن شب،  احادیث و گفته های زیادی نقل شده و نص قرآن کریم بهترین دلیل بر بزرگی و شرافت آن می باشد.

«تنزل الملائکة و الروح فیها» - فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان برای هر کاری نازل می شوند.

گفته شده مقصود از روح جبرائیل است همانطور که در آیه دیگر آمده است(فنفخنا فیها من روحنا)- و ما از روح خود در بر او دمیدیم.[17]

و روح(جبرائیل) در جمع ملائکه می باشد، یا اینکه معطوف بر آن است از باب عطف خاص بر عام.

و گفته شده: مقصود از روح نوعی جدا از فرشتگان می باشد و (فیها) ظرف نزول در آن شب می باشد.

«من کل امر» امر مفرد امور یا اوامر است و ظاهرا امر شامل هر دوی آنها می شود. زیرا امری از امور بوجود نمی آید مگر به امری از اوامر.

(انما امره اذا اراد شیئنا ان یقول له کن فیکون)

- فرمان او چنین است که هر گاه چیزی را ارداه کند. تنها به آن می گوید«موجود باش» آن نیز بی درنگ موجود می شود.[18]

و گفته فوق را آنچه را که در خصوص لیلة القدر در سوره دخان آمده تایید می کند:(فیها یفرق کل امر حکیم، امرا من عندنا)- در آن شب که هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظیم و تعیین می گردد.[19]

نکته: چه اموری در شب قدر مقدر می شود؟

در پاسخ این سئوال که چرا شب قدر، به این نام نامیده شده سخن بسیار گفته اند، از جمله اینکه. 1- شی قدر به این جهت«قدر» نامیده شده که جمع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین می شود، شاهد این نظریه آیه های 4و5 سوره دخان است که در صفحه قبل ذکر شدند.

این بیان با روایات متعددی هماهنگ است، که می گویید در آن شب مقدرات یکسال انسانها تعیین می گردد و ارزاق و سرآمد عمرها، و امور دیگر، در آن لیلة مبارکه تفریق ، تبیین می شود.

البته این امر هیچگونه تضادی با آزادی اراده انسان و مساله اختیار ندارد و چرا که تقدیر الهی به وسیله فرشتگان بر طبق شایستگیها و لیاقتهای افراد، به میزان ایمان و تقوی و پاکی نیت و اعمال آنها است.

یعنی برای هر کس آن مقدر می کنند که لایق آن است، یا به تعبیر دیگر زمینه هایش از ناحیه خود او فراهم شده و این نه تنها منافقانی با اختیار ندارد بلکه تاکیدی بر آن است.

2- بعضی نیز گفته اند شب قدر را از آنجهت به این نام نامیده اند که دارای قدر و شرافت عظیمی است مانند آنچه قبلا گذشت.

(سلام هی حتی مطلع الفجر)

«شبی است آکنده از سلامت و خیرو رحمت تا طلوع صبح. هم قرآن در آن شب نازل شده، هم فرشتگان در زمین حضور دارند و هم خیرات و برکات الهی در آن شب نازل می شود، هم رحمتش شامل حال بندگان می گردد.»

بنابراین شبی است سرتاسر سلامت، از آغاز تا پایان، حتی طبق بعضی از روایات در آن شب شیطان در زنجیر است و از این نظر نیز شبی است سالم و توام با سلامت و هم فرشتگان بر اهل زمین سلام می گویند. و شبی است که در آن هیچکس دچار ناراحتی و پریشانی نمی شود.[20]

در حدیثی آمده است که از نظر امام باقر(ع) سئوال شد:«آیا شما می دانیدشب قدر کدام شب است؟ فرمود: کیف لا نعرف و الملائکه تطوف بناء فیها» چگونه نمی دانیم در حالیکه فرشتگان در آن شب در گرد ما دور می زنند.[21]

در داستان ابراهیم(ع) آمده است که چند نفر از فرشتگان الهی نزد او آمدند و بشارت تولد فرزند برای او آوردند و بر او سلام کردند.[22]

می گویند لذتی که ابراهیم(ع) از سلام این فرشتگان برد با تمام دنیا برابری نداشت، اکنون باید فکر کرد که وقتی گروه گروه فرشتگان در شب قدر نازل می شوند و بر مومنان سلام می کنند چه لذت و لطف و برکتی دارد؟

وقتی ابراهیم(ع) را در آتش غروری افکندند فرشتگان آمدند و بر او سلام کردند و آتش بر او گلستان شد، آیا اتش دوزخ به برکت سلام بر فرشتگان بر مومنان در شب قدر«برد» و«سلام» نهی شود؟

آری این نشانه عظمت امت محمد(ص) است که در آنجا بر خلیل نازل می شود و در اینجا بر این امت اسلام.[23]

و نکته ای که درباره نزول فرشتگان باید بدان توجه شود این است که جبرئیل که یکی از فرشتگان مقرب درگاه خدا و فرشته وحی  می بادش در آغاز و صدر اسلام هر چند وقت بر پیامبر نازل می شد و سلام پروردگار را به محمد و امتش محمد رسانید و بعد از رحلت پیامبر(ص) جبرئیل دیگر به زمین نیامد  و با امت پیامبر خداحافظی نمود اما از آنجا که خداوند امت اسلام را بر دیگر امتهای گذشته برتری داده و برکات و رحمات خویش را بر آنان ارزانی داشته، نخواست که برکاتی که از او نزول جبرئیل و فرشتگان بر پیامبر و امتش نازل می شود، قطع شود و لذا پیامبر با فرستادن فرشتگان و در میان آنها حضرت جبرائیل در شب قدر به زمین در هر سال برکات خویش را بر این امت بیشتر ارزانی داشت.

چرا شب قدر مخفی است؟

بسیاری معتقدند مخفی بودن شب قدر در میان شبهای سال، یا درمیان شبهای ماه مبارک رمضان برای این است که مردم به همه این شبها اهمیت دهند، همانگونه که خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همه طاعات روی آورند و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را در میان دها پنهان کرده تا به همه دعاها رو آورند، اسم اعظم را در میان اسمانش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند و وقت مرگ را مخقی ساخته تا در همه حال آماده باشند و قیامت را مخفی ساخته تا هر دم آماده باشیم برای وقوع آن و بیشتر روی به عبادات و تلاش در این راه بیاوریم.

و حتی گفته شده هنگامی که بنده ای مسلمان در طلب شب قدرشبهای دهه آخر ماه رمضان را احیاء می دارد، خداوند بر فرشتگان مباهات می کند و می فرماید: ای فرشتگان شما می گفتید درباره انسانها:(اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء) – گفتند: آیا کسی را در آن قرار می دهی که فساد و خونریزی کند؟[24]

ببینید آنها چگونه در طلب شب قدر و کسب رضایت من شبها را زنده می دارند پس اگر آن شب را برای آنان معلوم می ساختم چگونه آن را زنده می داشتند و رد آنچا راز قول خداوند آشکار می شود که فرمود: «انی اعلم – ما لا تعلمون» - من حقایقی را می دانم که شما نمی دانید؟[25]

آیا شب قدر مخصوص امت محمد(ص) می باشد؟

ظاهرا آیات سوره قدر نشان می دهد که شب قدر مخصوص زمان نزول قرآن و عصر پیامبر اسلام(ص) نبوده، بلکه همه سال تا پایان جهان تکرار می شود.

زیرا پروردگار متعال همیشه سالروز این نعمت بزرگ را که نزول قرآن بر پیامبر(ص) می باشد را زنده نگاه می دارد و به هیمن مناسبت فرشتگان و بویژه فرشته ای که در اصل این عید بزرگ در ابتدا حضور داشت«جبرئیل» را به زمین می فرستد تا یاد آن شب بزرگ که حلقه اتصال آسمان و زمین بود را گرامی بدارند.

موقعی که خداوند و فرشتگان او این شب را چنین گرامی می دارند.  ما باید به مراتب بیشتر این شب ار که عید خوشبختی و سعادت ابدی را برای به ارمغان می آورد گرامی بداریم.

و تعبیر به فعل مضارع در آیه«تنزل» که دلالت بر استمرار دارد، و همچنین تعبیر به جمله اسمیه«سلام هی حتی مطلع الفجر» که نشانه دوام است نیز گواه بر این معنی است که روایات زیادی مطلب فوق را تایید می کنند.

اما آیا شب قدر در امتهای پیشین بوده است یانه؟

صریح روایات متعددی این است که این از موهبتهای الهی بر این امت می باشد، چنانکه در حدیثی از پیامبر(ص) آمده است که فرمودند: «ان الله وهب لامتی لیلة القدر لم یعطها من کان قبلهم» خداوند به امت من شب قدر را بخشیده واحدی از امتهای گذشته از این موهبت برخوردار نبوده اند.[26]

چرا قرآن در شب لیلة القدر نازل شد؟

از آنجا که در شب قدر سرنوشت انسانها برای یکسال، بر طبق لیاقتها و شایستگیهای آنها تعیین می شود، باید آن شب را بیدار بود و توبه کرد و خودسازی نمود و به درگاه خداوند رفت و لیاقتی بیشتر و بهتر برای رحمت او پیدا کرد.

آری در لحظاتی که سرنوشت ما تعیین می شود نباید انسان در خواب باشد، و از همه چیز غافل و بی خبر که در یان صورت سرنوشت غم انگیزی خواهد داشت!

قرآن چون یک کتاب سرنوشت است، و خط سعادت و خوشبختی و هدایت انسانها در آن مشخص شده است، باید در شب قدر، شب تعیین سرنوشتها، نازل گردد، چه زیباست رابطه میان«قرآن» و «شب قدر» و چه پر معنی است پیوند این دو با یکدیگر.

7- آای شب قدر در مناطق مختلف یکی است؟

همانطور که معلوم است آغاز ماههای قمری در همه بلاد یکسان نیست، و ممکن است در منطقه ای امروز اول ماه باشد و در منطقه دیگری دوم ماه، بنابراین شب قدر نمی تواند یک شب معین در سال بوده باشد، چرا که فی المثل شب بیست و سوم در مکه ممکن است شب بیست و دوم در ایران و عراق باشد، و به این ترتیب قاعدتا هر کدام باید برای خود شب قدری داشته باشند، آیا این با انچه از آیات و روایات استفاده می شود که شب قدر یک شب معین است سازگار است؟!

پاسخ این سوال با توجه به یک نکته روشن می شود: و آن اینکه شب همان سایه نیم کره زمین است که بر، نیم کره دیگر می افتد، می دانیم این سایه همراه گردش زمین در حرکت است، و یک دوره کامل آن در بیست و چهار ساعت انجام می شود، بنابراین ممکن اتس شب قدر که آغزا آن از یک نقطه شروع می شود و در نقطه دیگر پایان می گیرد.[27]

چگونه شب قدر برتر از هزار ماه است؟

ظاهر این است که بهتر بودن این شب از هزار ماه، به خاطر ارزش عبادت و احیای آن شب است، و ورایات فضیلت لیلة القدر و فضیلت عبادت آن که در کتب شیعه و اهل سنت فراوان است این معنی را کاملا تایید می کند.

علاوه بر این نزول قرآن در این شب، و نزول برکات و رحمت الهی در آن، شبب می شود که از هزار ماه برتر و بالاتر باشد.

در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است که به علی بن ابی حمزه ثمالی فرمود: فضیلت شب قدر را رد شب بیست و یکم و بیست و سوم بطلب، و هر کدام از این دو یکصد رکعت نماز به جای آور، و اگر بتوانی هر دو شب را تا طلوع صبح احیاء بدار و رد ان شب غسل کن.

ابو حمزه می گوید عرض کردم: اگر نتوانم ایستاده اینهمه نماز بخوانم؟

فرمود: نشسته بخوان. عرض کردم: اگر نتوانم؟ فرمود: در بستر بخوان، و مانعی ندارد در آخر شب خواب مختصری بکنی و بعد مشغول عبادت شوی، درهای در ماه رمضان گشوده است، و شیاطین در غل و زنجیرند، و اعمال مومنین مقبول است و چه ماه خوبی است ماه رمضان؟![28] و درباره سبب نزول قرآن آیه اول و سوم گفته شده استکه پیامبر(ص) مردی از بنی اسرائیل ذکر کرد که لباس جنگ پوشیده بود و هزار ماه در راه خدا جهاد کرد و شبها هم به طاعت و عبادت خداوند مشغول بود، و مسلمانان از این قضیه تعجب کردند، و خداوند سوره قدر را نازل کرد که در آن آمده است ثواب زنده داری در آن شب بهتر از هزار ماه جنگ آن مر بنی اسرائیلی، در راه خداست.

چرا قرآن در شب قدر نازل شد و در روز نازل نشد؟

اینکه قرآن در اینجا، شب نازل شد نه در روز، دلالت بر فضیلت شب می نماید.

و قرآن و سنت هم به این مسئله در مواردی مشابه این مورد اشاره نموده اند.

از قرآن مانند آیات زیر: (سبحان الذی اسری بعبده لیلا) پاک و منزه است خدایی که بنده اش را در یک شب.... برد.[29]

و(من اللیل فتهجد به نافلة لک) و پاسی از شب را قرآن بخوان. این یک وظیفه اضافی برای توست.[30]

و(من اللیل فسبحه وادبار السجود)[31] (ان ناشئة اللیل هی اشد وطا و اقوم قیلا)[32] و در بخشی از شب او را تسبیح کن، و بعد از سجده ها.

- مسلما نماز و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامت تر است.

و (کانوا قیلا من اللیل ما یهجعون) – آنها کمی از شب را می خوابیده اند.[33]

و از سنت مانند حدیث پیامبر(ص) که می فرماید:

«اذا کان ثلث اللیل الآخر، ینزل ربنا الی السماء الدنیا»

- هنگامی که ثلث آخر شب شد، پروردگار ما به آسمان دنیا می آید. و این آیات و احادیث دلالت می نماید بر اینکه شب برای کسب رضایت پروردگار و راز و نیاز و مناجات با او، بسیار مناسب است و همچنین شب برای تجلی پروردگار نسبت به بندگانش موقعیتی مناسب است و این هم بخاطر فراغت قلب و خلوت آن و دوری از کارهای روزانه و آرامی شب می باشد و کسانی که می خواهند با پروردگارشان مناجات نمایند در شب براحتی  فاصله را طی می کنند و زودتر به مقصد و منزل می رسند و در حالی که آنها مشغول عبادت می باشند مردم در خوابند.

پس زمینه نزدیک شدن به در گاه الهی و راز و نیاز با او در شب بسیار مناسبتر از روز می باشد. و کسانی که درتاریخ اسلام به مقامات معنوی بالا دست یافته اند، می بینیم که همیشه در شب مشغول ذکر و اوراد و طاعات و عبادات بوده اند- از پیامبران و ائمه و عارفان و اولیاء ا... که همه در دل شب می باشد. زیرا حضور قلب در عبادات در شب بیشتر از روز است و حتی نماز شب و ذکر و یاد خدا در شب بر پیامبر اسلام(ص) واجب بوده است و آیات و روایات زیادی در خصوص فضیلت طاعات و عبادات در دل شب وارد شده اند که بعضی از آنها را در زیر نقل می نمائیم:

«ان ربک یعلم انک تقوم ادنی من ثلثی اللیل»

- پروردگارت می داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا..... به پا می خیزند.[34]

«و ان ناشئة اللیل هی اشد وطا و اقوم قلیلا»[35]

- مسلما نماز و عبادت شبانه پا بر جاتر و با استقامت تر است و (تتجا فی جنوبهم عن المضاجع) پهلویشان از بسترها در دل شب دور می شود.[36]

و (امی هو قانت آناء اللیل ساجداً و قائماً یحذر الآخرة و یرجوا ارحمة ربه) یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام، از عذاب آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است.[37]

و (الذین یبیتون لربهم سجداً و قیاماً) کساین که شبانگاه برای پروردگارشان سجده و قیام می کنند.[38]

و از سنت: پیامبر فرموده:«رکعتان یرکعهما العبد فی جوف اللیل خیر له من الدنیا و ما فیها و لولا ان اشق علی امتی لفرضتها علیهم» دو رکعت نمازی که بنده مسلمان در دل شب می خواند برای بهتر از دنیا و آنچه را در اوست می باشد و اگر بر امت اسلام مشکل نبود دو رکعت نماز شب را بر آنها واجب می نمودم.[39]

و همچنین هنگام شب قدر که فرشتگان بر زمین نازل می شوند. عبادات و مناجاتهای از مسلمانان می بینند که نظیر آن را در ساکنین آسمانها ندیده اند، و ناله های گناهکاران که نزد خدا بهتر زا ذکر مسیحین(ذکر کنندگان) است، را می شنوند و می گویند: بیایید نگاه کنید صدایی را می شنوم که خداوند از ذکر ما بیشتر آن را دوست دارد.

و همین است که طاعات و عبادات در شب تاثیری بر انسان می گذارد که دلش را آب می کند و در این میان هم شب قدر چنانچه ذکر شد دارای فضیلت بسیار زیادی است که حتی فرشتگان در این همه پاداش که برای کسانی که در آن شب بیدار مانده اند و به راز  و نیاز با خدا مشغول بوده اند، طمع می کنند و از خداوند می خواهند این فضیلت را نیز نصیب آنها نماید که خداوند به درخواست آنها پاسخ مثبت می دهد و آنها را به زمین می فرستد تا در کنار مومنان به طاعت و عبادت در آن شب مبارک بپردازند.

منابع:

1-   قرآن مجید ترجمه: آیت ا... ناصر مکارم شیرازی، انتشارات وزارت علوم و تحقیقات و فناوری، چاپ اول1380.

2-   احیاء علوم الدین، امام محمد غزالی، جلد اول، انتشارات داراحیاء التراث العربی، بیروت، لبنان چاپ.

3-   تفسیر اضواء البیان فی ایضاح القرآن بالقرآن، جلد9، تالیف: محمد الامین بن محمد المختار الجکنی الشنیقیطی، انتشارات عالم الکتب بیروت.

4-   تفسیر اظنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج ، جزء30، تالیف: دکتور وهبة الزحیلی، انتشارات دارالفکر دمشق- سوریه- و انتشارات دارالفکر المعاصر بیروت- لبنان ، تاریخ چاپ 1418ه/1998م- چاپ اول 1991/م.

5-   تفسیر نمونه، جلد27، تالیف: جمعی از نویسندگان زیر نظر آیة الله مکارم شیرازی، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، تهران- ایران، تاریخ چاپ و انتشار چاپ15، انتشار 1374ه.ش.



[1] - مجمع البیان، ج10، ص516

[2] - همان مدرک

[3] - سوره دخان، آیات 1-6

[4] - بقره، آیه 185

[5] - انفال، آیه 41

[6] - سوره زمر، آیه23

[7] - سوره زمر، آیه 23

[8] - سوره کوثر، آیه1

[9] - سوره نوح، آیه1

[10] - سوره ق، آیه 43

[11] - سوره ص، آیه 29

[12] - سوره بقره، آیه30

[13] - سوره ص، آیه71

 [14] - سوره بقره، آیه30

[15] - سوره دخان، آیه3- 5

[16] - سوره قارعه، آیه1-3

[17] - سوره انبیاء، آیه 91

[18] - سوره یس، آیه82

[19] - سوره دخان، آیه 4-5

[20] - تفسیر نمونه، 27/185

[21] - تفسیر برهان، 4/488 ح 29

[22] - سوره هود، آیه69

[23] - تفسیر فخر رازی ، ج32، ص36

[24] - سوره بقره، آیه30

[25] - سوره بقره، آیه30

[26] - درّ المنثور، 6/371

[27] - تفسیرنونه، 27/192-193

[28] - نور الثقلین، 5/626، حدیث 58

[29] - سوره اسرا، آیه1

[30] - سوره اسرا، آیه 79

[31] - سوره ق، آیه 40

[32] - سوره مزمل، آیه 6

[33] - سوره ذاریات، آیه 17

[34] - سوره مزمل، آیه20

[35] - سوره مزمل، آیه6

[36] -سوره سجده، آایه16

9- سوره زمر، آیه9

 

[38] - سوره فرقان، آیه64

[39] - احیاء علوم الدین غزالی، ج1، ص353

äæÔÊå ÔÏå ÏÑ دوشنبه نهم خرداد 1390ÓÇÚÊ 19:22 ÊæÓØ حسن جلالی نژاد|


ÂÎÑíä ãØÇáÈ
» عیدنوروزدرآیات وروایات
» اشعار محرم و صفر
» پیامک های ولادت امام رضا (ع)
» اشعار ولادت امام رضا(ع)
» اشعار شهادت امام صادق (ع)
» ويژه ماه مبارك رمضان
»
» فضيلت ماه شعبان
»
» 15خرداد


Design By : Abbasi