معرفی الگوهای تربیتی در قرآن
معرفی الگوهای تربیتی در قرآن
فهرست مطالب
پیشگفتار
مقدمه
فصل اول: تقسیم بندی اسوه های قرآنی
1- پیامبران و غیر پیامبران
2- اسوه های معصوم و غیر معصوم
3- اسوه های همه جانبه و اسوه های یک بعدی
3-1 اسوه های تمام عیار و همه جانبه
3-2 اسوه های یک جانبه یا چند جانبه
4- اسوه های با نام و اسوه های بی نام
5- افراد اسوه و جماعت اسوه
فصل دوم: پیامبران بعنوان اسوه و ویژگی های آنان
1- پیامبران اولوالعزم، اسوه های برتر و شیمه های تبلیغی آنان
ثنای محمد(ص) در قرآن و اسوه بودن او
محمد(ص) اسوه رحمت
شیوه تبلیغی پیامبر اسلام(ص)
حضرت نوح(ع) اسوه استقامت درتبلیغ
شیوه های تبلیغی حضرت نوح(ع)
حضرت ابراهیم(ع) اسوه توحید و خدا محوری
شیوه های دعوت حضرت ابراهیم(ع)
حضرت موسی(ع) اسوه مبارزه با استکبار
شیوه های دعوت حضرت موسی(ع)
حضرت عیسی(ع) اسوه تواضع
شیوه تبلیغی حضرت عیسی(ع)
2- دیگر پیامبران اسوه و شیوه های تبلیغی آنان
حضرت آدم(ع) ویژگی های او
حضرت ادریس(ع) اسوه تعلیم و تدریس
شیوه های دعوت حضرت ادریس(ع)
حضرت هود(ع) اسوه صراحت در تبلیغ
شیوه تبلیغی حضرت هود(ع)
حضرت لوط(ع) اسوه مبارزه با فساد اخلاقی
شیوه های تبلیغی حضرت لوط(ع)
حضرت صالح(ع) اسوه متانت در برخورد با مخالفان
شیوه تبلیغی حضرت صالح(ع)
حضرت ابراهیم(ع) اسوه اطاعت محض از فرمان الهی
شیوه های تبلیغی حضرت اسماعیل(ع)
حضرت اسحاق(ع) اسوه صالحان
حضرت یعقوب(ع) اسوه صبر و گذشت
شیوه های تبلیغی حضرت یعقوب(ع)
حضرت یوسف(ع) اسوه عفت و امانت
شیوه های دعوت حضرت یوسف(ع)
حضرت ایوب(ع) اسوه بازگشت دانا به درگاه خدا
شیوه عملی و تبلیغی حضرت ایوب(ع)
حضرت شعیب(ع) اسوه اصلاح اقتصادی
شیوه های اصلی دعوت حضرت شعیب(ع)
حضرت هارون(ع) اسوه هماهنگی و همراهی با مبلغ زمان
شیوه های تبلیغی حضرت هارون(ع)
حضرت الیاس(ع) اسوه پشتکار و تحمل آزار در راه دعوت
شیوه های تبلیغی حضرت الیاس(ع)
حضرت السیع (ع) اسوه همکاری و استمرار دعوت
حضرت ذوالکفل (ع) و شیوه های تبلیغی و ارشادی ایشان
حضرت داوود(ع) اسوه کار و تلاش مقدس
شیوه های دعوت حضرت داود(ع)
حضرت سلیمان(ع) اسوه سپاسگزاری
شیوه های دعوت مستقیم و غیرمستقیم سلیمان(ع)
حضرت زکریا(ع) و شیوه های تبلیغی او
حضرت یحیی(ع) اسوه شهادت
شیوه های تربیتی و تبلیغی حضرت یحیی(ع)
حضرت یونس(ع) اسوه و عبرت آموز صبر و بردباری در دعوت
شیوه های تبلیغی حضرت یونس(ع)
فصل سوم: دیگر شخصیت های برجسته قرآن و شیوه های تبلیغی آنان
1- شخصیت ها و اسوه های با نام
حضرت مریم(ع) اسوه عفت و صدق
شیوه های تبلیغی عملی حضرت مریم(ع)
حضرت لقمان(ع) اسوه حکمت و فرزانگی
شیوه های تبلیغی حضرت لقمان(ع)
ذوالقرنین اسوه زمامداری و اصلاحگری
شیوه های تبلیغی ذوالقرنین
طالوت اسوه فرماندهی
روش های تبلیغی طالوت
2- شخصیت ها و اسوه های بی نام
مومن آل فرعون اسوه اصلاحگری و حمایت از رسالت انبیاء
شیوه های تبلیغی مومن آل فرعون
صاحب یاسین اسوه ادامه راه رسولان
شیوه های تبلیغی حضرت یاسین(ع)
آسیه همسر فرعون اسوه ایمان در شرایط سخت
شیوه های تبلیغی آسیه
فصل چهارم: گروهها و جماعت های اسوه
اصحاب کهف اسوه پافشاری بر عقاید صحیح
شیوه های عملی و گفتاری اصحاب کهف
ساحران بنی اسرائیل اسوه مقاومت در برابر تهدیدهای جبهه کفر
شیوه های تبلیغی ساحران بنی اسرائیل
کشتگان اخرور اسوه جان نثاری در راه توحید
منابع و مآخذ
پیشگفتار: شناخت زوایایی درس آموز حیات عبرت انگیز انبیاء و اولیای الهی از مهم ترین وظایف دانش پژوهان دین باور است. از دل هر گفتار و کردار این چهره های درخشان چشمه ای جوشان از معرفت و ایمان جاری است و هر قطره از این دریا زاینده بسی معرفت ها و ایمان ها.
قرآن کریم به مثابه کتاب هدایت بشر و کامل ترین مرامنامه دعوت و تبلیغ، چونان ذره بینی ژرف نگری به کاوش در این زندگی های سراسر درس و عبرت پرداخته و با اشاره یا تشریح جنبه هایی از حیات شخصیتهای برجسته تاریخ و دین و ادیان، نکته ها و درس های ارزشمندی به ابنای بشر گفته و درهای گرانبهایی برای انسانهای کمال جو و جما طلب سفته است.
قرآن با این کاروش ژ رف و وسیع، هم به معلمان بشر درسهایی کارساز و هم به مربیانش رهنمودهایی روشنگر ارائه کرده است. همه به معلمان انسانیت راهکارهای رفع تباهی را ارزانی داشته و همه به مبلغان هدایت گستر، شیوه های دعوت و ترویج دین را آموخته است و بدین ترتیب شیوه های هدایتی این واپسین کتاب آسمانی و آخرین سند شرایع و حیاتی، همه دست اندرکاران تعلیم، تربیت، ارشاد، دعوت، اصلاح و تبلیغ را به کار آید.
از آنجا که یکی از شیوه های برجسته تبلیغی قرآن، چهره پردازی و معرفی اسوه های حسنه ای است که به سان چشمه های نور کام عطشناک هدایت حویان را سیراب نمایند. در تحقیق حاضر بیش از هر چیز شیوه های دعوت و تبلیغ پیامبران و چهره های شاخص قرآن بررسی شده است. جامعیت بی بدیل قرآن و لایتناهی بودن اقیانوس معارف آن و نیز تنوع اسوه نمایی ها و جهره پردازیهای این نسخه رستگاری به منزله گام درستی در راه بهره گیری وسیع از آیات وحی در عرصه انسان سازی و جامعه سازی و اصلاح نابسامانه های فکری، اخلاقی و اجتماعی است.
سپاسگزاری عمیق در درگاه خداوند متعال به خاطر توفیق انجام این پژوهش را بر خود لازم می دانم.
مقدمه
در دوران کنونی که شاهد اوجگیری تفکر انقلاب فرهنگی اسلامی درخشش اسلام ناب محمدی(ص) در سراسر جهان هستیم و عرصه های جدیدی برای تعمیم و بسط ندای انبیاء و تعالیم انسانی گشوده شده و جهان معاصر بیش از هر زمان تشنه پیام دل انگیز وحی و چشم به راه پرتوی نواز خورشید معنویت است. شناخت عمیق تر اسوه ها و راهکارهای اساسی تبلیغ اهمیتی مضاعف یابد.
دستیابی به این راهکارها و بینش ها با پرواز در آسمان ستاره افشان قرآن و پرتو پذیری از نورهای تابان آن که انبیاء هستند میسر می گردد. از این رو مطالعه شخصیتهای برجسته و اسوه های قرآن در ردیف مهم ترین و ارجمند ترین مباحث قرار می گیرد.
از آنجا که پژوهش حاضر بیشتر حول محور اسوه های قرآنی و شیوه های تبلیغی آنان است در مطالعه سیره هر اسوه به شیوه ای برجسته تر یا وجهی بارزتر برمی خورریم که شایسته توجه و امعان نظر افزون تر است. از این وجه بارز به یک معنا فصل میسر دعوت هر نبی یا ولی را در آغاز هر مبحث به مثابه عنوان و شاخصه آن اسوه ذکر کرده و به تفصیل از آن سخن خواهیم گفت. از همین رهگذر تنوع اسوه های قرآن و گستردگی شیوه های تبلیغی مستفاد از سیره آنان مورد استفاده نیز ثابت خواهد گشت.
منابعی که در طول مطالعات این پژوهش مورد استفاده قرار گرفته عبارتند از:
1- تفاسیر قرآن به ویژه تفسیر نمونه
2- کتب سیره و قصص
3- کتب تبلیغی و ده ها منبع پراکنده دیگر
گفتنی است که دشواری اصلی تحقیق حاضر، کمبود منابع مستقیم بوده است که علاوه بر نقل حوادث زندگانی و صفات الهی چهره های قرآن بررسی روش های ارشادی آنان را محل عنایت خود قرار داده است.
فصل اول: تقسیم بندی اسوه های قرآنی
1- پیامبران و غیرپیامبران
در تقسیم بندی اسوه های قرآنی، نخستین ملاک بخش بندی کمه به ذهن تبادر می کند ملاک نبوت یعنی تفکیک پیامبران و غیرپیامبران است. پیامبران به عناون اسوه هایی که پس از تخلق به اخلاق الهی و طی مراحل رشد تکامل معنوی از جانب خداوند به مقام های رسمی نبوت، رسالت یا امامت نائل شده در ایفای ماموریت وظیفه خویش در میان مردم همت گماشته اند.
در مقابل شخصیت هایی قرار دارند که حایز مقام های والای انسانی و اخلاقی و معنوی شده اند اما خدای متعال ایشان را به یکی از آن مناصب مذکور منصوب و مبعوث نفرموده است. اینان فقط چهره های شاخص قرآن درعبادت، صبر، خدمت، جهاد و حمایت از آیین الهی انبیاء هستند نه عهده دار منصب نبوت یا رسالت. البته این هر گز به مفهوم دعم دخالت و همت ایشان در تلاش های تبلیغ نیست بلکه همواره مستقلاً و یها به همراه انبیاء در مسیر دعوت کوشیده و حتی خطرهای گوناگونی را به جان خریده اند.
براساس این تقسیم، اسوه های پیامبر عبارتند از پیامبران نامبرده در قرآن (آدم، نوح. ادریس. هود. صالح. ابراهیم. لوط. اسماعیل. ذوالکفل. الیاس. یونس. اسحاق. یعقوب. شعیب. موسی. هارون. داود. سلیمان. ایوب. زکریا. یحیی. اسماعیل صادق الوعد. عیسی و محمد صلی الله علیهم اجمعین) و پیامبران غیرنامدار خضر، یوشع بن نون. اشموئیل. شمعون. ارمیا. جزقیل. رسولان عیسی و سایر شخصیتهای قرآنی و اسوه ها که به مقام نبوت نائل نشده اند عبارتند از : طالوت. لقمان. آسیه. ذوالقرنین. حضرت مریم. مومن آل عمران. صاحب یاسین و همچنین جماعتهای اسوه چون اصحاب کهف و ساحران بنی اسرائیل اصحاب اخرود، جماعت ابرار. حواریون عیسی و بهترین است.
2- اسوه های معصوم و غیر معصوم
یکی از تقسیم بندی های مطرح درباره اسوه های قرآنی، تقسیم آنها به چهره های معصوم و غیر معصوم است . با این تقسیم آن دسته از نمونه های انسانی و الگوهای قرآنی که از جانب خداند به مقام نبوت، رسالت یا امامت نایل شده اند، در یک سو و الگوهای که به هیچ یک از این درجات نائل نشده اما در کسوت انسانی با پیروی محض از تعالیم انبیاء، پله های تعالی را پیموده اند و در راه ترویج آن تعالیم کوشیده اند، در سوی دیگر قرار دارند.
اسوه های همه جانبه و اسوه های یک بعدی:
اسوه های قرآن دارای مراتب و درجه های متفاوتند و با آنکه ایمان به تمام انبیاء و اصول اسلام حنیف است . مقام پیامبران متفاوت و دارای رفعت بیش و کم می باشد، گوناگونی القاب اعطا شده به انبایء و اولیاء در قرآن جلوه های از این تفاضل معنوی است، برخی را لقب نبی و یا رسول داده و برخی را شاهد معرفی کرده، بعضی را صدیق و پاره ای را آیه قلمداد نموده و برخی را مثل شمرده است.
تفاوت دیگر ایشان در مقام الگویی است که قرآن به هر یک از آنان اعطا کرده است. در منظر قرآن ستایشی بلیغی از رفتار و سیره و افکار برخی اولیاء شده و در مورد بعضی دیگر را شایسته اقتدای مردم در زمینه های محدود قلمداد نموده است. بنابراین اسوه های قران را از حیث شایستگی اقتدا می توان به دو دسته تقسیم کرد:
3-1 اسوه های تمام عیار و همه جانبه:
باجستجو در آیات و روایات و تفاسیر و سیره انبیاء چنین به نظر می رسد که جز شخصیت با فضیلت و وجود پر برکت حضرت ختمی مرتبت اسوه تمام عیار دیگری در عالم انسانی و در قلمرو قرآن یافت نمی شود، تنها اوست که تمام فضائل اخلاقی ، معنوی و تبلیغی و مناصب الهی را در خود گردآورده و خاتم پیامبران و جامع شرایع و ادیان و اسوه اسوه های قرآن گردیده است. او تنها اسوه ای است که اخلاق ؟؟؟ بر او ارزانی شده است و رسالتش را جملگی رسولان به ویژه اولعزم بشارت داده اند. تنها اوست که رحمت مطلق برای عالمیان معرفی شده است و اوست که صاحب مقامات و القاب بلند تبلیغی است.
3-2 اسوه های یک جانبه یا چند جانبه:
سایر شخصیتهای قرآن با توجه به صفات برجسته و بارزشان در یک یا جند موضوع، اسوه انسانها معرفی شده اند. به عبارت دیگر ، قرآن برای پیروی هر یک از چهره های نمادین و الگوهای خود شرطها و قیودی راتعیین فرموده و حتی در برخی زمینه ها از پیروی اسوه ای خاص نهی کرده است. از یکسو همانگونه که گاه یک جنبه برجسته از شخصیت برخی اسوه ها مورد توجه قرار نگرفته و مفهوم نفی الگو بودن جنبه های دیگر از آن استفاده می شود، گاه نیز از پیروی جنبه ای خاص در شخصیت یک اسوه نهی شده است این نیز به این مفهوم نیست که پیروی از جنبه های دیگر شخصیت او همچون این جنبه غیر ممکن است پس این احتمال وجود دارد که بایستی به او تأسی جست.
4- اسوه های با نام و اسوه های بی نام:
اسوه های نیکوی قران را می توان بر اساس ذکر نام ، لقب یا داستانشان به اسوه های بانام و بی نام بخش کرد. از بیشتر اسوه های قرآن با ذکر نام در قران یاد شده است. که برخی از ایشان از پیامبران و گروهی از چهره های عادی اند.
از میان دیگر اسوه های قرآن، که در زمره انبیا قرار ندارند به نام تعدادی تصریح شده که عبارتند از : لقمان، طالوت، مریم، عمران بن مریم، ذوالقرنین، و تعدادی دیگر نیز بدون ذکر نام به لقب یا اوصافشان اشاره شده است که عبارتند از:
- مومن آل فرعون (که براساس روایات سمعان یا حرزقیل است).
- امرأه فرعون(که بنا بر روایات مشهور آسیه بنت فراحم است ).
- صاحب یاسین(که بنا بر روایات همان حبیب نجار است).
- بنی آدم(فرزندان آدم که هابیل و قابیلند و هابیل از اسوه های نیکی قرآن و مورد ستایش آیات است.)
5- افراد اسوه و جماعت های اسوه
تنوع اسوه های قرآنی موجب آن است که علاوه بر افراد اسوه، برای گروهها، جماعت ها و امت ها هم نمونه هایی را معرفی کند که شایسته پیروی باشند. بنابراین یک بخش بندی مشخص درباب اسوه های قرآنی، تقسیم آنها به افراد و گروهها است. همانگونه که ابراهیم، لقمان و مریم اسوه تک تک انسان ها بویژه مومنانند، جماعت هایی چون اصحاب کهف، اصحاب اخدود، ساحران بنی اسرائیل نیز برای گروههایی که در وضعیت های مشابه گرفتار می آیند، راهنمای عمل، برخورد و سلوکند. همچنین قرآن مجموعه محمد (ص) و پیروان خالقش را به ویژه با تشبیه آنها با زراعتی سرزنده و پربازده اسوه تمام امت های پویا و در حال رشد و تعالی قلمداد می کند به هر حال جماعت اسوه با ذکر آیه ای معرفی می گردد:
- اصحاب کهف : انهم فتیه آمنوا بربهم و زدناهم هری سوره فتح آیه 29[1]
- اصحاب اخدود: قبل اصحاب الاخدود النار ذات الوقود سوره بروج آیه 4-5
- حواریون عیسی: قال الحواریونن نحن انصارالله سوره صفآیه 14
- ساحران بنی اسرائیل: قالوا لن نؤثرک علی ما جاءنا من البینات سوره طه آیه 72
- بهترین امت: کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرون من المعروف و... سوره آل عمران110
- گروه ابرار: ان الابرار یشربون من کاس کان فراجها کافورا. سوره دهرآیه5
فصل دوم: پیامبران به عنوان اسوه و ویژگی های آنان
از میان خیل عظیم پیامبران و رسولان الهی، نام برخی از ایشان در قرآن مجید ذکر شده و از زندگی عبرت آمیز دعوت پس گیر و فرجام کارشان سخن به میان آمده است. به هر حال با نگرش به قرآن با دو دسته از پیامبران مواجهیم، پیامبران با نام و پیامبران بی نام.
گروه پیامبران بانام با توجه به مطالعه آیات قرآن 26نفراست که عبارتند از:
آدم، نوح، ادرس، هود، ابراهیم، لوط، اسماعیل، الیسع، ذوالکفل، الیاس، یونس، اسحاق، یعقوب، یوسف، شعیب، موسی، هارون، داود، سلیمان، ایوب، زکریا، یحیی، اسماعیل صادق الوعد، عیسی و محمد(ص). از میان اینان 18 نفر در سوره انعام آمده است[2] که عبارتند از: ابراهیم، اسحاق، یعقوب، نوح، داود، سلیمان، ایوب، یوسف و موسی، هارون، زکریا، یحیی، عیسی، الیاس، یونس، لوط، الیسع، اسماعیل. نام صالح درسوره اعراف[3] و نام هود در سوره هود.[4] نام شعیب در سوره عنکبوت.[5] نام اسماعیل در سوره ص.[6] نام ادریس در سوره مریم[7] آمده است و نام آدم در سوره بقره[8] ذکر گردیده است.
گروه پیامبران بی نام: تعدادی از پیامبران الهی نیز با ذکر بخشی از داستان حیاتشان مورد اشاره قرآن قرار گرفته اند و از روایات موجود نام و مشخصات دیگر آنها استخراج و یا استنباط شده است، این گروه عبارتند از: خضر در آیاتی از سوره کهف- اشموئیل یا شمعون پیامبر دوران طالوت در سوره آل عمران- ارمیا یا خرقیل در آیه سوره بقره- سه فرستاده عیسی به انطاکیه در آیه سوره یس
ویژگی نخست ایشان عصمت است که کار تبلیغ را آسان تر و موثرتر و نتیجه بخش تر می نماید. ویژگی دوم ایشان اعجاز است که کاملا در جهت تاثیربخشی بیشتر تبلیغ است و ویژگی سوم آنان هماهنگی در اصول عقاید و کلیات احکام است و آخرین ویژگی ایشان داشتن صبغه الهی و بشری است.
1- پیامبران اولوالعزم اسوه های برتر و شیوه های تبلیغی آنان
در قرآن کریم گروهی ازپیامبران خدا به عنوان اولوالعزم معرفی شده اند و قرآن شخصیت آنان را به لحاظ ویژگی های برجسته و صفات بارزشان بیش از دیگران ارج نهاده و گرامی داشته است. مطابق آیات قرآن، صبر و استقامت مهم ترین ویژگی اولوالعزم می باشد(فاصبرکما اولوالعزم من الرسل)، همچنین این گروه از پیامبران، کتاب و شریعت مستقلی داشته اند و پیامبران معاصر یا متاخر از آنان تبعیت می کرده اند تا زمانیکه یکی دیگر از پیامبران اولوالعزم به رسالت مبعوث می شد و کتاب و شریعت نوینی می آورد. بر اساس روایات این پیامبران بالاترین رتبه را در میان انبیاء از حیث مقام معنوی و قلمرو دعوت دارند و عبارتند از: حضرت نوح، حضرت ابراهیم، حضرت موسی، حضرت عیسی و حضرت محمد(ص). این پنج پیامبر بزرگ در کنار شرایع و آیین های جدید به اندازه وسعت قلمرو دعوت و برای پاسخگوی به شرایط جدید ناگریز از آوردن نظام تبلیغی جدیدی بوده اند. از این رو سیره تبلیغی ایشان برجستگی، دوام تاثیر و کارآمدی بیشتری برخوردار گشته و تنوع شیوه های تبلیغی آنان نیز به مراتی بیشتر از دیگران بوده است و پیامبر اسلام(ص) نیز که حق تعالی ا. را ختم پیامبران قرار داد، چرا که شیوه های دع.ت . تبلیغ را به او کامل کردو فضائل و ارزشهای انسانی را به کمال در وجودش بنهاد و اسوه تمام انسانها و الگوی جمله پیروان حق فرار داد. پس اوهم تمام کننده رسالتهاست وهم کال کننده فضیلتها.
ثنای محمد(ص) در قرآن و اسوه بودن او:
آیات متعددی در قرآن به شکل مستقیم و غیرمستقیم ضمن تاکید بر شایستگی های منحصر به فرد پیامبر(ص)، الگو بودن او ازهمه جهات و برای همه آدمیان را یاد اورمی شود که از این میان گویاترین مورد را اشاره می کنیم:
«لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة لمن کان یرجوا الله و الیوم الآخر و ذکر الله کثیراً»[9]
قطعا برای شما در اقتدا به رسول خدا سرمشقی است نیکو، برای آنکس که به خدا و روز واپسین ایمان دارد و خدا را فراوان یاد می کند.
محمد(ص) اسوه رحمت:
پیامبر اکرم(ص) جامع همه فضائل اخلاقی ومستجمع کلیه ارزشهای تبلیغی است، قرآن بیش از همه انسانهای برجسته دیگر، آن حضرت را شایسته تاسی دانسته و بیان داشته که اسوه مطلق تنها وجود مبارک رسول اکرم(ص) است.
با بررسی صفات و شیوه های متنوع پیامبر به نظر می رسد این صفت بارز چیزی جز«رحمت» نیست چنانکه در همه وظایف او در رحمت خلاصه شده است؛ «و ما ارسلناک الا رحمة العالمین»[10]
و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.
شیوه های تبلیغی پیامبر اسلام(ص)
روش های کلی دعوت پیامبر(ص) را در ره محور بیان می کنیم به عنوان استراتژی ها و راهکارهای اساسی تبلیغ نبوی.
- محور اول: بیان صریح عقاید و مواضع:
1- اعلام اعتقادات قلبی برای مشرکان 2- سازش ناپذیری و عدم نرمش در اصول
3- برائت و اظهار بیزاری از شرک
- محور دوم: دعوت بر اساس بصیرت:
1- استدلال منطقی و فطری 2- دعوت به بررسی بی طرفانه
3- تردید افکنی در میان مخالفان 4- دعوت به مشترکات
- محور سوم: ابتکار در عمل:
1- ارتباط ها و تماس های فردی به منظور دعوت
2- حضور در میان قبایل برای دعوت
3-پذیرش و؟؟؟ و هیا تهای نمایندگی
4-توجه به طبقات مختلف جامعه به ویژه ضعفا و جوانان 5- اعزام مبلغ به شهرها و قبایل
6- ارسال نامه دعوت به سوی پادشاهان
- محور چهارم: پایبندی به حقیقت و پرهیز از هر کذب و باطل:
1- تعیین محدوده وظایف و اختیارات خود 2- پرهیز از وعده های بی اساس
3- مبارزه با عوامفریبی و سنتهای غلط
4- تاثیر و تصدیق رسالتهای پیشین به ویژه حنیفت ابراهیمی
- محور پنجم: بشارت و انذار:
1- بشارت و مژده به مشرکان برای پذیرش اسلام
2- انذار و هشدار به مشرکان 3- تشویق مسلمانان به ایمان و عمل صالح
- محورششم: مرحله بندی تبلیغ و بهره برداری از فرصتها و موقعیتها:
1- زمان بندی مراحل مختلف دعوت 2- شروع دعوت از خانواده و نزدیکان
3- گسترش دعوت بر اساس شرایط 4- بر پا نمودن پایگاههای تبلیغی
5- هجرت 6- اخذ بیعت از یاران
- محور هفتم: مدارا و نرمش در برخورد و معاشرت:
1- پاسخ آرام به شبهه ها و تهمتها 2- مرونت و آسان گیری در مسائل شخصی
3- ارتباط صمیمی با همگان 4- تحمل ایذای مشرکان و حتی مسلمانان
- محور هشتم: ابراز محبت و جلب اعتماد:
1- اعطای بخشش و هدیه به افراد و قبایل 2- خوش بینی به مومنان
3- عفو و گذشت زایدالوصف 4- مشورت با مومنان
5- ترویج فرهنگ اخوت 6- مواسات و کمک به هر نحو ممکن
- محورنهم: هماهنگی با مخاطبان در معیشت:
1- ساده زیستی 2- پرهیز از تکلفات و تشریفات
- محور دهم: ادب و احترام وافر در برابر مردم:
1- احترام به کودکان 2- احترام به همه اقشار و طبقات
حضرت نوح(ع) اسوه استقامت در تبلیغ:
برجسته ترین ویژگی که دعوت نوح را از سایر دعوت های الهی متمایز می کند، پایداری و استقامت نوح و پیروانش در استقرار تبلیغ تا سرحد توان و امکان است.
استقامت تبلیغی نوح را در ضمن آیات متعدد قرآنی در می یابیم:
«قال رب انی دعوت قومی لیلا و نهارا» «پروردگارا، من قوم خود را شب و روز دعوت کردم.»
شیوه های تبلیغی نوح(ع):
1- شیوه کلی استقامت و مداومت در تبلیغ
- بیان صریح عقاید - مداومت در تبلیغ - بهره برداری از تمام فرصتها و شیوه ها - مرحله بندی تبلیغ (مرحله ابلاغ دعوت، مرحله دعوت فردی، مرحله دعوت توأم علنی و سرّی، مرحله خطاب به فطرت و تحریک باطن.)
2- شیوه کلی نصح:[11]
1- عدم درخواست مزد و پاداش 2- ترغیب و تشویق 3- شفقت و دلسوزی در همه حال
4- پرهیز از ناامیدی و یأس 5- آزادمنشی در دعوت 6- با روحیه و ذوق بودن
3- برخورد استدلالی و منطقی:
- یادآوری نعمتهای الهی - انذار و تبشیر - جدال نیکو - پاسخ آرام و منطقی به شبهه ها و تهمتها
حضرت ابراهیم(ع) اسوه توحید و خدامحوری:
قرآن به ثنای حضرت ابراهیم(ع) پرداخته است و ذکر نموده که خدامحوری و توحید، محور تمام تلاش های تبلیغی و بلکه محور حیات پر برکت اوست.
شیوه های دعوت حضرت ابراهیم(ع):
پیامبری چون ابراهیم با آن همه مدح و ثنایی که قرآن در حق او ابراز داشته و با آن تاکید بر توحید خدامحوری بایستی پیاده کننده روش های اصیل دعوت و مبتکر شیوه های جدید تبلیغ باشد.
1- شیوه کلی، بیان شجاعانه عقاید توحیدی:
- شروع دعوت با سوال - برائت از شرک و کفر به صورتهای مختلف(برائت لفظی، برائت عملی)
2- شیوه کلی جدال احسن:
- نمونه اول: محاجه ابراهیم با پدر در سوره مریم - نمونه دوم: مناظره با قوم ستاره پرست
- نمونه سوم: مناظره مفرو، سرکرده کافران(روش اقناع تدریجی، روش مقایسه، روش گفتار نرم یا قول امین، روش استدلال به کمک محسوسات خطاب توام به عقل و دل و تحریک وجدان.)
3- اتخاذ شیوه های متنوع برای گسترش توحید:
- عنایت ویژه به خانواده - رحمت و شفقت به مخاطبان – تاسیس و تطهیر بیت الله و مرکز عبادت - تاکید بر نماز - هجرت - پیشتازی در نیکی ها
حضرت موسی(ع) اسوه مبارزه با استکبار:
برجسته ترین بخش دعوت این پیامبر در مواجهه با فرعون که سمبل حکومتی قدرتمند بود می باشد، از این رو موسی (ع) همواره از خدا یاری می خواست و صمیمانه بر او توکل می کرد.
شیوه های دعوت حضرت موسی(ع):
با توجه به کثرت آیات مربوط به تبلیغ و مبارزه با مظاهر کفر به قدر فهم از شیوه های ناب او بهره می جوئیم.
1- اعلام صریح رسالت و اظهار عقاید 2- قول امین ، گفتار نرم و دلپذیر
3- برخورد شجاعانه با تهدیدهای فرعون 4- انذار و هشدار
5- استفاده ازبینات و دلایل روشن 6- توجه به دعا و نصرح به درگاه الهی در هر حال
7- یادآوری نعمتهای الهی و سرگذشت امتها 8- کناره گیری وبرائت ازبی ایمانان
9- جلب همکاری هارون 10- هجرت برای یافتن عرصه های جدید دعوت 11- امید دادن و پرهیز از یاس
12- مبارزه با انحرافات و خرافه ها 13- روش آزمایش و تصفیر
14- برخورد عاطفی 15- تعیین نقیبان و کادر اصلی دعوت
حضرت عیسی(ع) اسوه تواضع:
عیسی(ع) یکی زا پیامبران اوالعزم است که در سی سالگی به رسالت مبعوث گردید و دارای معجزات فراوان بود، نامش در قرآن 25بار به عنوان عیسی و یازده بار به صورت مسیح و در طی سیزده سوره آمده است. یک سوره قرآنی به نام مادرش مریم است که بخشی از آن درباره ولادت ، زندگی و دعوت عیسی (ع) سخن می گوید. وی بیشتر عصر تبلیغی خود را در سرزمین بیت المقدس و جایگاه یهود گذرانده است . قرآن مجید حضرت عیسی را به القابی چون کلمه الله[12] و روح خدا[13] مدح نموده و طی آیاتی ستوده است.
شیوه های تبلیغی حضرت عیسی(ع):
1- دعوت براساس بینه و آیات 2- حکمتها و بیانات موثر
3- تبلیغ به شیوه غیر مستقیم 4- مهربانی و مواسات
5- تواضع 6- شروع دعوت از گهواره
7- تشکیل کادر مرکزی دعوت (حواریون)
8- تصدیق تورات و بشارت ختم رسل 9- رفع اختلاف میان مردم
10- سیر و سیاحت تبلیغی 11- اعزام فرستادگان تبلیغی (به انطاکیه) 12- ساده زیستی
2- دیگر پیامبران اسوه و شیوه های تبلیغی آنان:
پس زا ذکر پیامبران اولوالعزم به بررسی دیگر پیامبران مذکور در قرآن می پردازیم.
حضرت آدم(ع) و ویژگی های او:
حضرت آدم نخستین پیامبر الهی و پدر بشر است که قران مجید 25بار در سوره های بقره ، آل عمران، اعراف، هجر، طه، صاد، بنی اسرائیل و مریم وکهف از او یاد کرده و داستان خلقت و زندگانی را باز گفته است. مهم تر از همه آنکه خداوند او را جانشین خود در زمین قرار داده است و مقامات بلندی که قرآن بریا آدم برمی شمرد عبارتند از:
1- تعلیم اسماء و حقایق 2- بازگشت به سوی خدا 3- تاسیس کعبه و بیت الله و تعلیم مناسک
بارزترین وجه شخصیت او درتوبه حقیقی و بازگشت به درگاه الهی جلوه گر می شود.
حضرت ادریس(ع) اسوه تعلیم و تدریس:
حضرت ادریس(ع) از پیامبران قدیم است که در بین دوره آدم و نوح می زیسته، نام اصلی او اختوخ بوده و از اجداد حضرت نوح به شمار می رود. قرآن در دو جا از او نام برده و از او به نیکی یاد کرده است.[14]
شیوه های دعوت حضرت ادریس(ع):
1- تعلیم علوم و فنون 2- اصلاحگری و ارشاد مردم به آداب و فضایل دیگر و نیکو
3- تفکر الهی و دعوت توحیدی 4- تکلم با زبانهای متعدد
5- اعتراض به حاکم فاسد 6- هجرت برای رهایی از فشارها و یافتن فرصت تبلیغی بهتر.
حضرت هود(ع) اسوه صراحت در تبلیغ:
حضرت هود(ع) پیامبر قوم عاد و از نسل نوح و از انبیای عهد قدیم است. حدود58 آیه در قرآن درباره حیات و دعوتش نازل شده و نامش هفت بار در لابه لای آیات قرآن آمده است.
شیوه های تبلیغی حضرت هود(ع):
1- تاکید بر توحید و نفی آلهه 2- برائت از شرک و تحدی
3- یادآوری به همراه انذار 4- نصح و امانت 5- رعایت ادب و احترام در برابر ناسزا و تهوت 6- عدم در خواست فرد
حضرت لوط(ع) اسوه مبارزه با فساد اخلاقی:
لوط یکی از پیامبران صاحب رسالت است، ولی خود معاصر حضرت ابراهیم بوده و به او ایمان آورده است، داستان لوط در حدود 82آیه و نامش 27بار در قرآن مذکور است. قرآن بر مهم ترین بخش این رسالت مه مبارزه با انحرافات اخلاقی وعادات زشت قوم لوط است تاکید ورزیده است.
شیوه های تبلیغی حضرت لوط(ع):
1- مبارزه با فساد اخلاقی 2- گفتار نرم و دلسوزانه 3- جایگزینی معروف پس از نهی از منکر 4- اظهار خشم و برائت از فساد نه از افراد
5- سخاوت و مهماندوستی 6- عدم درخواست مزد.
حضرت صالح(ع) اسوه صبر و متانت در برخورد با مخالفان:
حضرت صالح(ع) یکی از پیامبران قدیم است که در میان قوم ثمود برانگیخته شدو به توحید و خداپرستی دعوت کرد. اما قوم ثمود از عناد و فساد در اعماق و افکار خود دست برنداشتند. مطالعه در سیره حیات و دعوت حضرت صالح نشان می دهد که این پیامبر الهی در برابر برخوردهای نامعقول و خشونت آمیز و معاندانه قوم خود همراه بزرگوارانه رفتار نموده و با اغماض و عفو از خطا و گناهشان در می گذشت.
شیوه های تبلیغی حضرت صالح(ع):
1- دعوت به پرستش خدای یگانه 2- ذکر نعمتهای الهی و عظمت خالق
3- مناظره و جدال نیکو 4- نصح و دلسوزی بر سرنوشت مخاطبان
5- عدم تاثیر پذیری از جنگ روانی و شیوه های زیرکانه دشمن.
حضرت اسماعیل(ع) اسوه اطاعت محض فرمان الهی:
اسماعیل صادق الوعد، از جمله پیامبرانی است که به مقام رسالت نیز نایل شد اما داستان دعوتش در قرآن مطرح نشده است. اکثر مفسران بر این عقیده اند که وی همان اسماعیل پسر ابراهیم بوده و برخی برآنند که وی اسماعیل دیگری است که فرزند خرقیل بوده و به مقام نبوت بنی اسرائیل نایل شده است. بخش عمده داستان اسماعیل در قرآن، همراهی او با ابراهیم دو تاسیس کعبه و بیت الله الحرام و ادای مناسک حج و به ویژه جریان قربانی را حکایت می کند، در این شرایط اسماعیل، خود پیرو و مید ابراهیم خلیل است.
شیوه های تبلیغی حضرت اسماعیل(ع):
1- استقامت و صلاح 2- وفای به عهد 3- مشارکت در تاسیس و تطهیر بیت الله 4- اهتمام به نماز و زکات 5- تسلیم در برابر دستورالهی
حضرت اسحاق(ع) اسوه صالحان:
اسحاق فرزند ابراهیم و از پیامبران مورد ستایش قران است. نامش هفت بار و بیشتر در قرآن به همراه ابراهیم در ردیف پیامبران بزرگ آمده است، اما از زندگی وی تنها آیاتی تولد او را بشارت می دهد. با توجه به آیاتی معرودی که از صفات و شخصیت این پیامبر الهی حکایت می کند، مقام بالای و اسوه بودن او از دیدگاه قران قطعی و مسلم است. هر چند شیوه های دعوتش تبیین نشده است، بنابراین می توان او را، از نظر قرآن اسوه صالحات دانست و در اصلاح و سدادبه لو اقتدار نمود.
حضرت یعقوب(ع) اسوه صبر و گذشت
برای یعقوب در طول زندگی مصیبت ها و حوادث تلخی پیش آمده که کمتر کسی یاران آن را داشت و راس آنها فراق چندین ساله یوسف، عزیز ترین فرزندش بود. یعقوب در این مصیبتها غرق بود، اما آن آنس از ذکر خدا و سپاس نعمتهای او غافل نگذشت و با توکل بر ذات حق شکیبایی ورزید و به رحمت الهی امیدوار بود.
شیوه های تبلیغی حضرت یعقوب(ع)
1) کار و تلاش توام با اندیشه 2) یاد خدا و قیامت 3) دعوت به اسلام
4) صبر و بردباری 5) دلسوزی برای همگان و آمورزش خواهی برای خطا کردن 6) بصیرت و آینده گری 7) مهمان نوازی و خدمتگزاری مجد
حضرت یوسف(ع) اسوه عفت و امامت
یوسف فرزند یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم(ع) از پیامبران بنی اسرائیل و انبیای اعظم الهی است که پس از تحمل منتها و آزمایشهای فراوان به مقام نبوت و حکومت رسید و علی رغم این فشارها در تمام مراحل زندگی ذره ای به گناه میل نکرد و ستایش بلیغ خداوندی را نصیب خود نمود. نام یوسف(ع ) 27 بار در قرآن و عمدتا در سوره یوسف آورده شد و بسیار مورد مرح قرار گرفت، محتوی 98 آیه قرآن به زندگانی و دعوتش مربوط است. یوسف به حقیقت بطور کامل تمام فضایل اخلاقی و انسانی است، در شخصیت او همه حضایل نیکو از مهر و عفو و تواضع گرفته تا توکل، عفت، ورع، امانت و تدبیر نه تنها جلوه گر که شعله ور است.
شیوه های دعوت حضرت یوسف(ع)
1) خدا محوری 2) تبلیغ عملی و غیر مستقیم 3) اتحاد شیوه های متنوع برای پیشبرد دعوت
حضرت ایوب(ع) اسوه بازگشت و انابه به درگاه خدا
ایوب پیامبری از نسل اسحاق است که نامش چهار بار در قرآن در سوره های نساء، انبیاء و انعام ذکر شده است. نام ایوب به موجب نقل قاموس کتاب مقدس در کتاب عربی به معنای بازگشت کننده است و در قرآن نیز این معنا مورد نظر است. در طول حیات ایوب، مصیبتها و بلاهای بسیاری بر او وارد آمده که شرح آن در کتب سیره و روایت مکور است، از دشت دادن تمام فرزندان و از بین رفتن تمام دارایی از جمله بلاهای است که بوسیله شیطان برای او پیش آمد ولی او هیچگاه یاد خدا و تضدع به درگاه او را از یاد نبرد.
شیوه های عملی و تبلیغی حضرت ایوب(ع):
1- صبر و بردباری 2- شکرگزاری نعمتهای الهی 3- نیکوکاری و خدمت به مردم
حضرت شعیب(ع) اسوه اصلاح اقتصادی:
حضرت شعیب از پیامبران و رسولان الهی و معاصر موسی بوده و نامش یازده بار در قرآن ذکر شده و 41 ایه قرآن داستان زندگی و دعوت او را حکایت می کند، از آیات سوره اعراف برمی آید که او پس از نوح و هود و لوط (ع) به پیامبری برگزیده شده است. آنچه در میان شیوه های او بارزتر است، روش مبارزه منطقی و حساب شده و همه جانبه با انحرافات اقتصادی است، بنابراین می توان او را اسوه قرآن در اصلاح اقتصادی و مبارزه با انحرافات و نابسامانیهای اقتصادی دانست.
شیوه های اصلی دعوت حضرت شعیب(ع)
1- دعوت به توحید 2- اعلام صریح مواضع و دعوی اصلاح 3- دعوت به اصلاح اقتصادی
4- انذار 5- خیرخواهی و تشویق به هدایت 6- عدم درخواست اجر و پاداش
7- پیشبازی در عمل به احکام 8- خطاب توام با عقل و فطرت
9- نهی از منکر 10- خطابه 11- یادآوری 12- پاسخ آرام و گفتار نرم و دلپذیر
حضرت هارون(ع) اسوه هماهنگی و همراهی با مبلغ زمان:
هارون یکی از پیامبران الهی است که قران پس از ذکر مقام نبوت، او را به فصاحت در کلام و همکاری با حضرت موسی در دعوت الهی ستوده است. حدیث مشهور منزلت در شان علی(ع) که مسلمین بر آن اتفاق نظر دارند نیز گواه نبوت هارون است، نام هارون بیست بار در قران .و بیشتر به همراهی موسی ذکر شده که در مواردی حاوی ستایش شخصیت وی است. در حیات تبلیغی این پیامبر الهی، نخستین مطلب که اذهان را به خود معطوف می سازد. حضور چشمگیر و فعال هارون در روند دعوت موسی است و نکته ای اساسی تبعیت محض و اطاعت مطلق و هماهنگی کامل هارون با سیوه های تبلیغی موسی است.
شیوه های تبلیغی حضرت هارون(ع):
1- مبارزه بی امان با شرک 2- پیشگیری از تفرقه 3- دعوت با استدلال و منطق.
حضرت الیاس(ع) اسوه پشتکار و تحمل ازار در راه دعوت:
قرآن مجید در دو یا سه موضع از الیاس پیامبر نام برده است یکی در سوره انعام پس از نام اسماعیل در شمار پیامبران زریه ابراهیم و نوح و دیگر در سوره صافات که او را از رسولان الهی قلمداد کرده است، بدین ترتیب قران او را به مقام صالحان و مرسلین ستوده و مدح کرده است، الیاس در راه ترویج توحید و نفی مظاهر شرک به پا خاست و در این راه پشتکار زیادی به عمل آورد تا زمانیکه ناگزیر به هجرت و ترک دیار گردید.
شیوه های تبلیغی حضرت الیاس(ع):
1- دعوت به توحید با انکار ضمنی شرک 2- شیوه مقایسه
3- استقامت و تحمل رنج ها و اهانت ها
حضرت الیسع(ع) اسوه همکاری و استمرار دعوت:
حضرت الیسع(ع) نیز از پیامبران بنی اسرائیل است که پس از الیاس ظهور کرده و نامش در قران دو بار همراه با مدح و ستایش آمده و به خیر و فضیلت توصیف شده است. مطابق روایات، الیسع جانشین الیاس بوده که پس از تلاش ها وتبلیغی و زمینه سازی مفید و موثر، راه را برای ایمان بنی اسرائیل هموار کرده است. قرآن کریم به شیوه های تبلیغی حضرت الیسع هیچ اشاره ننموده و تنها او را لوح را مدح نموده است، اما آنچه از روایات موجود بر می آید این است که الیسع در شرایط خفقان و فشار و بدون آنکه رابطه خویش میان او و الیاس بوده باشد همراهی و مساعدت نیکویی با الیاس انجام داده و پس از لوجونی از عهده جانشینی او برآمده است.
حضرت ذوالکفل(ع) و شیوه های تبلیغی و ارشاد او
ذوالکفل یکی از پیامبران بنی اسرائیل و فرزند ایوب است که روم سلطنت نیز داشت و چون مردم را به جهاد با دشمن دعوت کرد، بهانه هایی آوردند بعضی از مفسران ذوالکفل را لقب حزقیان دانسته و مفاد آیات244و245 سوره بقره را به او مربوط می داند که برخی از مفسران وی را همان یوشع یا الیاس و یا زکریا دانسته اند، نام او را قرآن دوبار و آن هم همراه با مداحی آشکار آمده است و شیوه های تبلیغی او را اینگونه بیان می کند:
1) صبر و استقامت 2) قضاوت صحیح میان مردم 3) تاکید بر جهاد
حضرت داود(ع) اسوه کار و تلاش مقدس
حضرت داود نخستین پیامبری است که به حکومت گسترده دست یافته و موفق به اجرای وسیع احکام الهی شده است. نام داود شانزده بار در قرآن آمده و داستان زندگی و دعوتش در طی حدود دوازده آیه ذکر شده است و نکات برجسته شخصیت او آن بود که علی رغم منصب نبوت و حکومت با تواضع تمام مردمان از دسترنج زندگی خویش استفاده کرد و حرفه هایی چون آهنگری، زره بافی و ... را انجام می داد، از جمله پیامبرانی است که از شیوه های دعوت او در قرآن و تایغ ذکری به میان نیامده، اما از شخصیت های برجسته و جامع الاطراف قرآنی و مورد تمجید و ستایش آیات متعدد است.
شیوه های دعوت حضرت داود(ع)
1) توجه به خدا و سپاسگذاری دائمی 2) داوری عادلانه و احقاق حق
3) جهاد شجاعانه در راه خدا 4) ساده زیستی و تأمین معاش از دسترنج خود
5) التزام به نظم و نظارت و وقت شناسی 6) وعظ واندرز 7- آواز نیکو
یکی از نعمتهای خداداد داود، صوت زیبا و خواب و آواز نیکویی بود، به وسیله آن پیام های آسمانی زبور، فرامیر و حکمتها را بر مخاطبان می خواند و می توان وی را اسوه کار و تلاش وصنعت دانست، به موجب آیه 161 سوره نساء، به حضرت داود کتاب زبور داده شده است.
حضرت سلیمان(ع) اسوه سپاسگزاری:
حضرت سلیمان(ع) پسر داود از پیامبرانی است که به اقتدار دنیوی نیز دست یافته و پهناورترین و بانفوذترین حکومت تاریخ را تشکیل داده است، طوریکه جن و ملک و باد و باران و پرندگان و وحوش نیز تحت فرمان او بودند. سلیمان همواره رو به خدا داشت و، بدین لحاظ قرآن او را بنده ای مقربو شایسته معرفی فرموده است. دعوت این پیامبر الهی به طور عمده در سوره نمل و درداستان ملکه و قوم سبا تجلی یافته و یکی از زیباترین و آموزنده ترین فرآیندهای تبلیغی در دعوت ملکه به توحید، ترسیم نموده است.
شیوه های دعوت مستقیم و غیرمستقیم حضرت سلیمان(ع):
1- داوری صحیح و احقاق حق 2- خدامحوری و شکرگزاری دائم
3- استفاده از فرصتها جهت تبلیغ 4- زمینه سازی دعوت با ارئه قدرت الهی
5- ایجاد جو تفاهم و آزادی اظهار نظر 6- تبلیغ عملی و غیرمستقیم
7- نظارت بر تمام نیروهای تحت فرمان 8- ساده زیستی و همنشینی با مستمندان
9- سخن گفتن به زبانهای متعدد 10- ابلاغ دعوت به صورت ساده، صریح و موجز.
حضرت زکریا(ع) و شیوه های تبلیغی او:
حضرت زکریا(ع)، پیامبری از نسل سلیمان و پدریحیی است که کفالت و سرپرستی مریم. مادر عیسی را نیز بر عهده داشت و خانواده اش بیت تقوا، عفاف و عبادت بود. نام این پیامبر الهی هفت بار در قرآن در سوره های آل عمران، انعام ، مریم و انبیاء یاد شده است. قرآن مجید از زکریا تحت دو عنوان یاد کرده است، یکی کفالت مریم دیگر بشارت به تولد حضرت یحیی(ع) و همچنین خانواده اش را به کار نیک و خشوع و دعا به درگاه حق ستوده است و شیوه های تبلیغی او را بیان می کند که عبارتند از:
1- پیشتازی در خیرات 2- عبادت خالصانه و سفارش به آن
حضرت یحیی(ع) اسوه شهادت:
یحیی پسر زکریا یکی از پیامبران ستایش شده در قرآن است که در پنج آیه ذکر شده است. به موجب آیه 13 سوره مریم، به یحیی خطاب شده که کتاب را با قوت و نیرو بگیر، از این آیه استفاده می شود که یحیی صاحب کتاب بوده است. هر چند در مورد دعوت یحیی در قرآن شرحی داده نشده و تنها تولد مذکور است، می توان برخی از خصوصیات اخلاقی و شیوه های تربیتی وتبلیغی او را استنباط نمود، که با توجه به شهادت مظلومانه ام که در پی عدم خضوع و تسلیم در برابر قدرتهای حاکم بود، باید او را اسوه شهادت و جان نثاری راه خدا بدانیم.
شیوه های تربیتی و تبلیغی حضرت یحیی(ع):
1- دعوت به توحید و ارشاد به نیکی 2- حسن خلق و نیکوکاری 3- ساده زیستی
حضرت یونس(ع) اسوه و عبرت آموز صبر و بردباری در دعوت:
یونس از رسولان بزرگ خداست که برای هدایت مردمان سرزمینی پر جمعیت مبعوث گردید و با شیوه های گوناگون آنها را به دستورهای الهی و عقاید توحید آشنا ساخت. نام یونس در آیات چهار بار ذکر شده و بارها از شخصیت او تمجید شده است. از آن جا که قرآن به صراحت مخاطبان خود را در شیوه دعوت از پیروی و تأسی به یونس بازداشته است، نمی توان او را یکی از اسوه های کامل قرآن در زمینه دعوت الهی شمرد. البته این مفهوم نفی دیگر ارزشها و فضایل این نیست، چنانکه نمونه های از محاسن و خوبی های او در قرآن ذکر شده است. داستان او درس آشکار و عبرتی موثر و آموزنده برای مبلغان می باشد که همواره شیوه های تبلیغ خود را بر صبر و شکیبایی استوار سازند و از خشم و غضب و اغراض در سیر دعوت بپرهزند چون یونس در تبلیغ خود صبر پیشه نکرد و سینه اش تنگ گردد و بار دعوت را به کناری نخهاد و عصبانی شد پس خدا وی را گرفتار کرد که سختی دعوت ؟؟؟ ناچشز بود و اگر توبه نمی کرد نجات از آن برایش میسر نمی شد.
شیوه های تبلیغی حضرت یونس(ع)
1- تبلیغ پیگیر و مستمر 2- تسبیح و توسل
فصل سوم: دیگر شخصیتهای برجسته قرآن و شیوه های تبلیغی آنان
1- شخصیت ها و اسوه های بانام
اسوه هایی که نام آنان منتظران یاد شده به داستان زندگی شان اشاره رفته است.
حضرت مریم(ع) اسوه عفت و صدق
حضرت مریم(ع) مادر عیسی مسیح از چهره های بارز قرآن است که نامش 34 بار در خلال آیات و سور مختلف یا شده. داستان عبرت آموزش طی سی آیخه در سوره ای که به نام خود اوست و دیگر سوره ها بیان شده است. در بیشتر موارد از او بعنوان مادر عیسی یاد شده و آن حضرت یکی از چهار بانوی بزرگ و گرانقدر ادیات ابراهیمی به شمار می رورد. قرآن همانگونه که از میان مردان اسوه را در چهره یوسف صدیق معرفی نموده، از میان زنان نیز اسوه کامل عفاف را نمایانده است تا حجت الهی بر همگان تمام کرد. آیات قرآنی بیش از هر صفت مریم عذرا را به عفت ستوده است، چه برای زن بهترین راه عملی دعوت و ترویج ایمان و اخلاق پاکدامنی و عفت است. بنابراین عفاف، صدق و قنوت، شاخصه های حضرت مریم را تشکیل می دهند که با عنایت به برجسته ترین آنها او را اسوه عفت و صدق معرفی نموده اند.
شیوه های تبلیغی عملی حضرت مریم(ع)
1- عبادت و قنوت دائم 2- تصدیق کامل کلمات الهی
3- تبعیت کامل از مشیت الهی و تحمل سختی ها در این راه
حضرت لقمان(ع) اسوه حکمت و فرزانگی
یکی از شخصیتهای بازر و برجسته قرآن لقمان حکیم است که در تاریخ نیز از او بسیار یاد شده است. وی از دانشمندان تیزبین و دوراندیش و حکیمان فرزانه جهان بشریت و معاصر حضرت داوود نبی بوده است. برخی او را غلامی سیاه از سرزمین سودان دانسته اند که دلی روشن و اندیشه ای باز و ایمانی استوار داشت. بعضی گفته اند عبدی حبشی و قاضی در میان بنی اسرائیل بوده است. دیگری گوید: او قهرمان و حکیمی افسانه ای از عربستان پیش از اسلام است. نام لقمان تنها دوبار در سراسر قرآن ذکر شده اما آیات متعددی صفات و مواعظ او را بیان می کند و یک سوره به نام اوست. لقمان در عرصه اندیشه، با والاترین افکار و آراء به ارشاد پرداخت و در عرصه عمل نیز کاملترین اخلاق و سلوک را به نمایش می گذاشت بنابراین تشخیص او الگوی تمام عیار حق جویان بود و مهمترین جلوه حکمت لقمانی شرکت ستیزی او د همه فرصتها بود.
شیوه های تبلیغی حضرت لقمان(ع)
1- احساس مسئولیت دائم برای ارشاد مردم 2- کاربرد وسیع تمثیل و تشبیه
3- دعوت به توحید و نفی شرک 4- استفاده بجا از فرصتها جهت ارشاد
5- مقایسه 6- حکمتهای ظریف
7- وعظ جامعه
ذوالقرنین اسوه زمامداری و اسلام داری
ذوالقرنین از چهره های نیرومند و مدبر قرآن مجید است، که عرصه سازندگی و نبرد با دشمنان و اداره امور کشور، در قرآن از او تمجید شده است. در قرآن کریم سه بار از او یاد شده و داستانش در آیات 82 تا 96 سوره کهف بیان شده است. او پیامبر نبوده، بلکه بنده شایسته خدا و خیرخواه مردم بوده است برخی او را همان اسکندر مقدونی دانسته اند. عده ای او را کوروش کبیر می شمارند.
هدف قرآن طرح داستان ذوالقرنین ارائه نمونه ای از زمامدار و مدبر است که نتیجه این زمامداری اصلاح تمام شئون اقتصادی، اجتماعی و امنیتی مردم بوده است.
شیوه های تبلیغی ذوالقرنین:
1- تدبیر حکمتانه و اقدامات عمرانی 2- دعوت به خدا و توحید
3- تشویق مردم به همت و تلاش 4- تشویق و تنبیه حکیمانی
5- طرهای سنجیده و دقیق 6- رسیدگی به همه اقوام و اقشار و ایجاد امنیت 7- نصح، خیر خواهی و دلسوزی
8- عدم در خواست پاداش 9- آسا نگری و سیر
طالوت اسوه فرماندهی
یکی از چهره های شاخص قرآن در زمینه حکومت و فرماندهی طالوت است که قصد او در سوره بقره[15] آمده است. وی از سوی پیامبر زمانش بنا به وحی یا الهام به فرماندهی قوم بنی اسرائیل منصوب شد و او را نخستین پادشاه بنی اسرائیل می دانند. بهر هر حال قرآن از زمان پیامبر زمان که او را اشموئیل[16] دانسته اند از او به نیکی یاد کرده است.
روش های تبلیغی طالوت
1- اطاعت از پیامبرزمان 2- قرار دادن نشانه و نمادی برای جبهه حق
3- مقابله با یأس به وسیله یاد خدا 4-آزمایش و ارزیابی نیروها
2- شخصیت ها و اسوه های بی نام
اسوه هایی که بدون ذکر نامشان د قرآن به لقب و فعالیتهای تبلیغی و وقایع حیاتشان اشاره شده است.
مومن آل فرعون اسوه اصلاحگری و حمایت از رسالت انبیاء
قرآن مجید در معرفی چهره های برتر انسانیت به انبیا اکتفا نکرده و چهره مصلحان دیگری را نیز برای جامعه انسانی ترسیم کرده است. مومن آل فرعون از جمله درخشان ترین چهره های قرآنی است که به موازات پیامبر زمانش و نیز مخالفت با فرعون قدرتمند و ستمگر مورد ستایش قرار گرفته و داستان اعتراض و ارشاد او در برابر فرعونیان، باشکوه و جلوه خاصی در آیات سوره مومن بیان شده است، از همین رو در لسان مبارک رسول خدا(ص) وی یکی از صدیقان و پیشتازان شمرده شده است. مومن آل فرعون را باید یک مصلح کامل قلمداد کرد. چرا که محیطی شرک آلود و طغیان زده و پر از ستم و با وجود برخورداری از مکنت و دارایی دنیوی به همه تعلقات و مظاهر دنیا پشت می کند و با تمام وجود ندای دفاع از پیامبر زمان را سر می دهد.
شیوه های تبلیغی مومن آل فرعون
1- فعالیت پنهانی برای دعوت 2- منطق کوبنده و استدلال خوشه ناپذیر
3- انزار همراه با یادآوری 4- خیرخواهی و دلسوزی بسیار
5- تبلیغ در مراحل متعدد 6- شیوه همراهی و مدارا با مخاطبان
7- تشویق و ترغیب 8- شیوه مقایسه
صاحب یاسین اسوه ادامه راه رسولان
صاحب یاسین ازشخصیتهای برجسته قرآن کریم در عرصه دعوت و اصلاح به شمار می رود که برای سعادت قومش از جان مایه گذاشت و با استدلال و اصرار آنان را به قبول دعوت فرشتگان عیسی ترغیب نمود. وی در دوران دعوت عیسی و در پی ارسال سه فرستاده عیسی به انطاکیه در این شهر ظهور کرد و به طور جدی از دعوت این رسولان پشتیبانی نمود. قرآن از او با تعبیر «رجل سعی من الاقصی المدینه» مر د شتابان از آن نوی شعر یاد می کند و در پی آیات سوره یس ماجرای دعوتش را بیان می کند و به محض ورود رسولان عیسی به شهر به آنان ایمان آورده بود و نیز در بحارالانوار و در قصص الانبیاء تقلبی نیز نام او حبیب نجار ذکر شده است. پس از آنکه حضرت عیسی رسولانی را برای هدایت مردم انطاکیه برای شهر گسیل داشت جبیب گام به عرصه تبلیغ نهاد.
شیوه ای تبلیغی حضرت یاسین.
1- تکیه بر استدلال برهان 2- تحمل شکنجه و آزار 3- قیام و اظهار دین در برابر کافران 4- دلسوزی و مهربانی
آسیه همسر فرعون اسوه ایمان در شرایط سخت
دیگر زن نمونه اسوه و نمونه قرآن، آسیه بنت مزاحم است که هر چند پرورش یافته دربار فرعونیان و همسر فرعون زمان بود از استکبار و فساد پیرامون خویش رها شد و یکباره بههمه تعلقات دنیوی پشت نمود و نه تنها اسوه زنان بلکه اسوه تمام مومنان شد تا اینکه قرآن او و حضرت مریم را اسوه و نمونه اهل ایمان معرفی کرده است. خداوند در قرآن از میان زنان چهار زن را برگزیده است مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه(علیهن السلام)
مهمترین شاخصه آسیه آن است که علی رغم زندگی در محیط پر از شرک و استکبار به خداخواهی روی می آورد و جاذبه های دنیوی را هیچ می انگارد و تا سرحد جان در راه ایمان پابرجا و استوار مانده و اگر چه بزرگترین کاخ های دنیا را در اختیار دارد و خانه بهشتی از خداوند می طلبد.
شیوه های تبلیغی آسیه
این اسوه قرآنی شیوه های علمی تبلیغی اش مبلغ ایمان، فداکاری و خداجویی است.
1- قصد جدی گریز از محیط شرک و فساد 2- برائت از ستم و ستمگر 3- پناه دادن به اهل ایمان
فصل چهارم: گروهها و جماعتهای اسوه
جماعت ها و دسته هایی که با منش توحید و اقدامات تبلیغی عروج الهی و دعوت انبیا بوده اند.
اصحاب کهف اسوه پافشاری بر عقاید صحیح
اصحاب کهف گروهی از انسان های وارسته زمان ها دورنگ برای حفظ باورها و آرمان های الهی خود تمام مظاهر و جلوه های دنیرا را گذاشته و دیار خویش را ترک گفتند. جوانمردانی که جانهایی سرشار از ایمان و حیاتی لبریز از هدایت دانشمند، قرآن با ستایش فراوان ارز ایشان یادکرده و گوشه هایی از زندگانی افتخار آمیز آنان را به زیبایی به تصویر کشیده است. گروه اصحاب کهف در راه حفظ عقاید و ارزش های والای توحیدی سختی های زیادی را متحمل شدند، محور همه این اقدامات پافشاری بر عقاید صحیح و استقلال در عقیده بود که اصحاب کهف به خاطر آن بهای سنگینی پراختند و در عوض نام خویش را د تاریخ موحدان جاودانه می بخشد.
شیوه های علمی و گفتاری اصحاب کهف
1- قیام در برابر سلطان مشرک و ظالم 2- قاطعیت و صراحت در اظهار عقیده 3- استدلال خواهی 4- هجرت به هنگام تنگنای دعوت 5- امیدواری به رحمت خدا 6- التزام به احکام دین 7- فعالیت مخفی و حفظ اسرار
ساحران بنی اسرائیل اسوه مقاومت در برابر تهدیدهای جبهه کفر
یکی از گروههایی که در قرآن سرگذشت افتخارآمیزشان نقل و از شخصیت مهم شان تجلیل شده ساحران فرعون اند، که پس از استماع براهین توحیدی و رؤیت آیات الهی و اعجاز غیبی به دست موسی ایمان آوردند و علیرغم همه فشارها و شکنجه ها، بر این ایمان پای فشردند.
سرگذشت این گروه انقلابی و پیشتاز طی پنجاه آیه از سوره های اعراف، طه، شعرا و یونس در ضمن داستان موسی(ع) نقل شده. برجسته ترین ویژگی ساحران فرعون که بطور قطع دارای تاثیر تبلیغی می باشد. مقاومت ایشان در برابر تهدیدهای متعدد دستگاه ستم فرعون است، ساحران باایمان، اصحاب کفر را غافلگیر می کردند.
شیوه های تبلیغی ساحران بنی اسرائیل
1- اعلام صریح ایمان 2- مقاومت در برابر تهدیدها 3- شیوه تحول آگاهانه و عمیق 4- عدم تردید در پذیرش حق 5- توکل خدا و یاد قیامت
کشتگان اخدود اسوه جان نثاری در راه توحید
یکی از جماعتهای الگو در قرآن که با افتخار و عزت از آنها یاد شده است. کشتگان اخدود می باشند قرآن در سوره بروج از آنها و سرنوشت عبرت آموز، و مقاومت جانانه شان در راه عقیده توحیدی سخن گفته است:
«قیل اصحاب الاخدود. النار ذات الوقود. اذهم علیها قعود. و هم علی ما یفعلون بالمونین شهود»[17]
کشته شدگان یاران گودال (خندق) همان آتش مایه دار و انبوه. آنگاه که آسمان به تماشا نشسته بود و خود برآنچه بر سر مومنان می آورند گواه بودند. اصحاب اخدود همان مومنان شهیدند. بارزترین صفت اصحاب اخدود که آنان را به مقام الگویی می رساند، جانفشانی و فداکاری بی دریغ در راه اعتقاد توحیدی است و مقاومت و رشیدی این گروه در برابر تهدیدهای جدی سرکردگان کفر است که می خواستند زندگی دنیا را به بهای ایمان به آنها و هنر و اینان بر ایمان خویش تا آخرین لحظه پای فشردند.[18] بنابراین آنچه از مجموع روایات مشهور برمی آید که اصحاب اخدود آزادانه را بردین جبری و تحمیلی و آیین منسوخ ترجیح دارند و از دین بر حق مسیحیت که آخرین رسالت معتبر در زمانشان بود، بیرون نشدند و فرجامشان شهادت و سعادت عقبا گشت.
منابع و مآخذ
1- تاریخ پیامبر اسلام، آیشی . محمد
2- تحقیقی در دین یهود: آشتیانی ، جلال الدین 1368
3- تحقیقی در دین مسیحیت: آشتیانی ، جلال الدین 1368
4- قصص الانبیاء: ابن کثیر، عبدالله
5- اخلاق انبیا از آدم تا خاتم: تاج لنگرودی، محمد مهدی 1370
6- قصه های قرآنی: زمانی، مصطفی
7- قرآن شناخت: خرمشاهی، بهاء الدین 1374
8- سیره نبوی: دلشاد تهرانی، مصطفی 1372
9- پژوهشی ذر تبلیغ: رهبر، محمدتقی 1371
10- سیره رسول الله: زریاب، عباس 1370
11- تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت: دوانی، علی
12- روش های تبلیغی حضرت موسی: ضیایی، علی اکبر1367
13- مکارم الاخلاق: طبرسی، حسن بن فضل
14- سیره صحیح پیامبر بزرگ اسلام(ص): تاج آبادی، حسین 1372
15- نقش اسوه ها در تبلیغ قربیت: عباس مقدم، مصطفی 1371
16- روش تربیتی اسلام: جعفری، محمد مهدی
17- سیری در سیره نبوی: مطهری، مرتضی 1366
18- آموزش عقاید: مصباح یزدی، محمدتقی 1367
19- پیام قرآن: مکارم شیرازی، ناصر 1371
20- امام الگوی ماست: واثقی، قاسم
21- اسوه های قرآنی و شیوه های تبلیغی آنان: عباس مقدم، مصطفی
22- فروغ ابدیت: سبحانی، جعفر ج2، 1361
23- مربی نمونه: سبحانی، جعفر 1362
24- دیباچه ای بر رهبری: صاحب الزمان، ناصرالدین 1348
مکان منابع: کتابخانه گروه معارف دانشگاه، کتابخانه رضوی ، کتابخانه آستانقدس، کتابخانه دانشگاه علوم قرآنی مشهد پایان
[1] - سوره کهف/29
[3] - آیه 89
[4] - آیه36
[5] - آیه48
[6] - آیه56
[7] - آیه31
[8] - آیه83
[9] - سوره احزاب/آیه21
[10] - سوره انبیاء/ آیه107
[11] - خیرخواهی و خلوص در معنا و مفهوم نصح نهفته است.
[12] - سوره نساء/ آیه171 و آل عمران/ آیه49
[13] - سوره نساء/ آیه171
[14] - سوره مریم/ آیات 56- 57 و سوره انبیاء/ آیات 85- 86
[15] - سوره بقره/ آیه247 تا252
[16] - در تفسیر کشف الاسرار میبدی نام وی اشموئیل ضبط شده که دلاور بنی اسرائیل بوده است.
[17] - سوره بروج/ آیه4- 7
[18] - سوره بروج/ آیه 8