فضيلت ماه شعبان
فضيلت ماه شعبان
ماه شعبان براى انسان به سوى خدا يكى از ماههاى سال است و براى آن جايگاه بزرگ و پر فضيلتى در احاديث و روايات اسلامى از سوى پيشوايان دينى گزارش شده است.
زيرا اولاً شخصيت هاى بزرگ و ارزشمند كه از ستارگان آسمان ولايت و امامت به شمار مى آيند در ماه شعبان ديده به جهان گشوده اند مانند ولادت با سعادت حضرت اباعبداللّه الحسين (ع) كه در روز سوم ماه شعبان اتفاق افتاده و نيز در روز چهارم اين ماه ولادت با سعادت حضرت ابوالفضل (ع) رخ داده، در روز پنجم آن ولادت حضرت سجاد(ع) مى باشد همچنين در پانزده شعبان ولادت پر بركت قطب عالم امكان حضرت ولى اللّه الأعظم مهدى موعود اتفاق افتاده است كه خداوند به وسيله او به هر مظلومى از اولياء و انبياء و اصفياء خويش از زمانى كه پدر ما آدم (ع) به زمين آمده، وعده نصرت فرموده و وعده داده كه زمين را پس از آنكه از ظلم و ستم و بى عدالتى پر شده، از عدل و داد پر كند.ثانياً علاوه بر موارد ذكر شده طبق برخى روايات نيمه اين ماه شب قدر به شمار آمده كه پيشوايان دينى به احياء و شب زنده دارى آن سفارش و تأكيد كرده اند. ثالثاً ماه شعبان ماه بسيار شريفى بوده و منسوب به پيامبر اكرم (ص) است.
* فضيلت ماه شعبان از نگاه احاديث و روايات
رسول خدا (ص) فرمودند: رجب شهر اللّه و شعبان شهرى و رمضان شهر امّتى1 رجب ماه خدا و شعبان ماه من و رمضان ماه امت من است. همچنين فرمودند: شعبان شهرى رحم اللّه من أعاننى على شهرى2 شعبان ماه من است خدا بيامرزد كسى كه مرا به ماه من اعانت كند. و نيز در حديثى ديگر پيامبر مى فرمايد: ماه شعبان ماهى است كه اعمال انسانها بالا مى رود در حاليكه مردم از آن غفلت مى كنند.3 همينطور از امام علي (ع) گزارش شده كه فرمودند: ماه شعبان ماه رسول خدا (ص) است.4
* روزه دارى در ماه شعبان
رسول خدا(ص) مى فرمايند: شعبان ماه من است هر كس يك روز از اين ماه را روزه بدارد بهشت بر او واجب مى شود، و در برخى احاديث از شعبان به سيد و سرور ماهها تعبير شده است.5
در روايتى از حضرت صادق(ع) گزارش شده كه هنگامى ماه شعبان فرا مى رسيد، پدرم امام سجاد(ع) اصحاب و ياران خود را جمع مى كرد و چنين مى فرمود:اى اصحاب من، مى دانيد اين چه ماهى است؟ اين ماه شعبان است و حضرت رسول (ص) مى فرمود:
شعبان ماه من است پس روزه بداريد براى دوستى و محبت پيامبر خود و براى تقرّب و نزديك شدن به پروردگار، به حق آن خدايى كه جان على بن الحسين به دست قدرت اوست، سوگند ياد مى كنم كه از پدرم حسين بن على (ع) شنيدم كه او نيز از پدرش اميرالمؤمنين (ع) شنيده است كه مى فرمايد: هر كس روزه بدارد ماه شعبان را براى محبّت پيامبر(ص) و تقرّب به سوى خدا، خدا او را دوست دارد و او را به كرامت و بزرگوارى خود در قيامت نزديك گرداند و بهشت را بر او واجب نمايد.
از صفوان جمال روايت شده كه مى گفت امام صادق(ع) به من فرمود وادار كن كسانى را كه در اطراف تو هستند به روزه ماه شعبان. گفتم فدايتان شوم. مگر در فضيلت آن چيزى مى بينيد فرمودند: بلى به درستيكه رسول خدا (ص) هرگاه مى ديد هلال ماه شعبان را، امر مى فرمود به منادى كه در مدينه ندا مى كرد: اى اهل مدينه من از جانب خداوند به سوى شما مبعوث شدم آگاه باشيد كه شعبان ماه من است. پس خدا رحمت كند كسى را كه مرا بر ماه من يارى كند يعنى روزه بدارد.6
از امام صادق روايت است كه اميرالمؤمنين (ع) فرمود: ما فاتنى صوم شعبان مذ سمعت منادى رسول اللّه ينادى تلى شعبان فلن يفوتنى ايّام حياتى صوم شعبان ان شاء اللّه7 روزه ماه شعبان از من فوت نشد از زمانى كه شنيدم منادى رسول خدا (ص) فرياد مى كرد. بنابراين هرگز روزه ماه شعبان از من در ايام زندگانى ام فوت نخواهد شد.اگر خدا بخواهد.
روايت شده كه روزه دو ماه شعبان و رمضان توبه و مغفرت از خداست.8
روزى در نزد امام صادق(ع)، ذكر روزه ماه شعبان به ميان آمد. حضرت فرمود كه در فضيلت روزه شعبان چنين و چنان است. حتّى آنكه مردى مرتكب خون حرام مى شود پس در ماه شعبان روزه مى گيرد. به او نفع بخشيده و او آمرزيده مى شود.9
اعمال زيادى در ماه شعبان وارد شده ولى آنچه از روايات استفاده مى شود اين است كه بهترين دعاها و ذكرها در اين ماه استغفار است. هر كه در هر روز اين ماه هفتاد مرتبه استغفار كند مثل آن است كه هفتاد هزار مرتبه در ماههاى ديگر استغفار كرده است. عمل ديگرى كه در اين ماه سفارش شده صدقه دادن است اگرچه به اندازه نصف دانه خرمايى باشد. تا خداوند بدن او را بر آتش جهنم حرام گرداند.10
عمل ديگر روزه ماه شعبان آنچه در قبل گذشت، از امام صادق(ع) درباره فضيلت روزه ماه رجب سؤال كردند حضرت فرمود: چرا از روزه ماه شعبان غافليد؟ پرسيدند كسى كه يكروز از شعبان را روزه بدارد چه قدر ثواب دارد؟ فرمود: به خدا قسم بهشت ثواب اوست.11
دوباره پرسيدند بهترين اعمال در اين ماه چيست؟ فرمود تصدّق و استغفار. هر كه در اين ماه صدقه دهد خداوند او را تربيت كند. همچنان كه يكى از شما بچه شترش را تربيت مى كند تا آنكه در روز قيامت به صاحبش برسد.12
روزه ماه شعبان به خصوص در پنجشنبه ماه ثوابى بسيار دارد، روايت شده كه در هر پنجشنبه ماه شعبان آسمانها را زينت مى كنند، پس ملائكه عرض مى كنند: خداوندا روزه داران اين روز را بيامرز و دعاى آنها مستجاب مى شود.13 همچنين پيامبر(ص) فرموده: هر كه روز دوشنبه و پنجشنه شعبان را روزه دارد حقتعالى 20 حاجت دنيوى و 20 حاجت اخروى او را برآورده مى سازد.14
در اين ماه صلوات بر محمّد و آل محمد(ص) بسيار سفارش شده. همچنين نمازهاى بسيار سفارش شده كه براى طريقه انجام آن به مفاتيح الجنان مراجعه فرمائيد.
در مجموع اين ماه انجام نماز، روزه، زكات، امر به معروف و نهى از منكر، صدقه بر فقرا و مساكين، نيكى به پدر و مادر و همسايگان و اصلاح بين بستگان سفارش بسيار شده است.
* مناجات
يكى از كارهايى كه بزرگان و پيشوايان دين در اين ماه انجام مى دادند، مناجات با رب الارباب است از جمله مناجات ها مناجات معروف شعبانيه است كه از اميرالمؤمنين و فرزندان او است كه در ماه شعبان مى خواندند و آن مناجاتى است كه براى اهلش عزيز و گرامى است و براى خاطر آن به ماه شعبان مأنوس مى شوند بلكه انتظار آن را مى كشند و مشتاق آمدن ماه شعبان مى شوند و در آن مناجات علوم سرشارى در كيفيّت معامله بنده با خداى متعال است كه در آن اظهار ادب در طريق معرفت حق و سؤال و دعا و استغفار نسبت به خداى خود بيان شده و استدلالات ظريف و لطيفى كه سزاوار مقام عبوديّت براى استحكام مقام اميدوارى مناسب حال مناجات است، ذكر كرده و دلالت صريح و روشن در معناى قرب و لقاى خداوند و ديدار او تنظيم شده است كه به آن وسيله شبهات انسانها و شكيّات منكران و وحشت اهل شك و شبهه را برطرف كرده است.
حال به فرازهايى از مناجات اين ماه اشاره مى شود.
لازم به ذكر است كه اين مناجات مهم ترين اعمال اين ماه است بر انسان ها كه بعضى فقرات آن را در تمام سال ترك نكند گرچه در قنوت نماز خويش و ساير حالات روزمرّه خود به آن با خداى خود ارتباط پيدا كند.گفتنى است غفلت از آن غفلت از همه خوبى هاى اين ماه است.
آنجا كه مى گويد: انر ابصار قلوبنا بضياء نظرها اليك حتى تخرق ابصار القلوب حجب النّور فتصل الى معدن العظمه و تصير ارواحنا معلّقة بعزّ قدسك15
يعنى اى خدا واضح و روشن ساز چشمهاى دل و جان ما را به شعايى كه با آن به تو نظر كنند، تا اينكه اين چشمها و دلها، پرده هاى نور را پاره كند و به معدن عظمت و بزرگى مقام تو واصل گردد و روح و روان ما به واسطه ارتباط با تو عزيز و بر هواهايمان غالب و پيروز شود.
و لازم است بيشتر تأمّل و دقت نمايد كه آيا در قلب او چشمى هست كه به وسيله آن درك نور كند و از خود بپرسد آن پرده هاى نور چيست؟ و آيا آن چيزى كه به نور تو محتجب شده و به معدن عظمت و بزرگى مقام تو متّصف است، چه مى باشد؟
* دعا در ماه شعبان
دعا غير از قرائت و خواندن كلمات و حروف است، تا اينكه بداند چه مى گويد؟ و از پروردگار خود چه درخواست مى كند؟ در اين صورت بر دعا كننده صدق نمى كند كه از پروردگار خود فلان چيز را خواسته است بلكه صدق مى كند كه الفاظى را قرائت كرده و خواننده الفاظ، غير دعا كننده و خواهنده است.
خداى متعال مى فرمايد: امّن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السّوء16 و نيز در جاى ديگر مى فرمايد: ادعونى استجب لكم17 و همچنين مى فرمايد: اسألوا اللّه من فضله18 انّ اللّه كان بكم رحيم19 گفتنى است اين مناجات تكان دهنده با اين مفاهيم عظيم از بركات محمّد و خاندان اوست كه قدر و عظمت آن را كسى نمى داند كه صاحب دل آگاه و قلبى آكنده از محبت كوى دوست باشد چون در قرآن به صراحت بيان شده است براى كسى كه قلبى آگاه و گوشى شنواى از حقيقت دارد شهادت و گواهى را به همراه مى آورد انّ فى ذالك لذكرى لمن كان له قلب او القى السمع و هو شهيد.20
و غافلان، از معرفت آن دور و از فوائد بزرگ و انوار درخشان آن مهجوراند و به جانم سوگند كه بيشتر از مردم قدر نعمت مناجات را نمى دانند و همانا منشأ اين مناجات علوم و معارف ارجمندى است كه جز كسانى كه پا در اين راه گذاشته اند، كس ديگرى بر مقام و حدود آن آگهى نخواهد يافت و آنان اولياء خدا يعنى آنچنان كسانى هستند كه از راه كشف و مشاهده به آن دسترسى يافته اند و رسيدن به حقايق اين مكاشفات همانا بزرگترين نعمات آخرت است كه هيچ يك از نعمات دنيوى را به آن مقايسه و سنجش نتوان نمود و اشاره صادق آل محمّد(ع) به اين موضوع است، آنجا كه مى فرمايد: اگر مردم آنچه را كه در فضيلت معرفت خداست مى دانستند چشمان خود را به آنچه دشمنان از زرق و برق حيات دنيوى بهره ورند نمى گشودند و دنياى آنها در نزد آنان از آنچه در زير پاهاى خود لگد مى كنند پست تر مى نمود و به معرفت خداوند مانند آن كسى كه همواره در باغهاى بهشت با اولياء خدا مصاحب باشد متنعم مى شدند و لذّت مى بردند.
مرحوم صدوق در كتاب من لايحضره الفقيه روايت كرده كه: شنيدم از اباعبداللّه (ع)كه مى فرمود: كسى كه روز اول ماه شعبان روزه بگيرد بهشت بر او واجب مى شود و هر كس دو روز روزه بگيرد، خداوند در هر روز و شبى در دنيا به او نظر مى افكند و نظر خود را به او در بهشت ادامه مى دهد و هر كس سه روز روزه بدارد، خدا را در عرش او و بهشت خود زيارت مى نمايد. يعنى زائر خدا مى شود همانطور كه اگر كسى قصد خانه خدا كند، قصد خدا را نموده است.21
البته همه اعمال را بهتر است به آنچه سبك و آسانتر است عمل نمايد تا آنكه آن عمل را از روى نشاط به جاى آورد و بين آن و بين ذكر خود از ساير اعمال و فكر خويش را بر حسب حال خود جمع نمايد.22
فرازهايى از مناجات شعبانيه:
خدايا بشنو دعايم را هرگاه دعا كنم و صداى ناله ام را بشنو هنگامى كه صدايت كنم. و به من رو كن هنگامى كه تو را مناجات كنم. خدا يا اگر مرا محروم كنى چه كسى به من روزى دهد و اگر تو مرا خوار كنى چه كسى مرا يارى كند. خدايا از خشم و غضبت به تو پناه مى برم. خدايا اگر من شايسته رحمت تو نيستم پس تو بر اينكه بر من به فضل وسيعت جود كنى شايسته اى.
خدايا گناهان من را در دنيا مى پوشانى ولى من به پوشاندن خطاها در آخرت نيازمندترم. زيرا در قيامت بايد در حضور پيامبران، صلحا و شهدا پاسخ گوى اعمال خود باشم. چون در اين دنيا همه مردم مثل خودم خطا كارند ولى در قيامت شرمندگى در حضور پيامبران و امامان معصوم را چگونه چاره جويى كنم؟
خدايا اگر مرا به جرمم مؤاخذه كنى تو را به عفوت مؤاخذه مى كنم. و اگر مرا به گناهم بازخواست كنى تو را به مغفرتت بازخواست مى كنم. و اگر مرا داخل جهنّم كنى به اهل جهنّم اعلام مى كنم كه من خدا را دوست داشتم.
خدايا عمرى را در غفلت و بى خبرى و فراموشى گذراندم و جوانى ام را در حال مستى و دورى از تو به پيرى رساندم. خدايا غرور به كرمت مرا بيدار نكرد.
خدايا مرا از آنانى قرار ده كه وقتى او را خواندى، پاسخت را داد. خدايا مرا از كسانى قرار ده كه همواره به ياد تو هستند و پيمان تو را نمى شكنند. همواره شكرگزار تو هستند.
خدايا مرا به نور عزّت فروزنده ايت پيوند ده تا تو را بهتر بشناسم و از غير تو جدا شوم.23
از جمله اعمالى كه در ماه شعبان به آن سفارش شده تمرين سكوت است. روزى ياران در اطراف پيامبر بيدار و مشغول نماز و قرآن خواندن بودند دشمنان، مسلمانان را تيرباران كردند به واسطه تاريكى و نديدن مسلمانان. نزديك بود مسلمانان شهيد شوند كه ناگاه از دهان چند تن از ياران نورهايى ساطع شد كه لشكرگاه مسلمانان را روشن كرده و سبب قوّت و دليرى آنها شد. پس شمشير كشيده و دشمنان را كشته و زخمدار و اسير نمودند. برگشتند و جريان را براى حضرت رسول (ص) نقل كردند فرمودند: اين نورها به جهت اعمال برادران شما است و يك يك آنها را نام برد و مى فرمايد همه نيكبخت مى شوند جز كسانى كه در امور ديگران سركشى مى كنند.24
* اول شعبان
خداوند در روز اول شعبان به درهاى بهشت امر مى كند كه باز شويد و به شاخه هاى درخت طوبى امر مى كند كه شاخه هايش را نزديك اين دنيا بياورد، هر كس درى از خير و نيكى را در اين روز فرا گيرد، هر كه نماز مستحبى در اين روز ادا كند، هركه در اين روز، روزه بگيرد، هر كه ميان زن و شوهرش يا پدر و فرزندش يا خويشاوندانش يا مرد و زن همسايه اش يا مرد و زن بيگانه صلح برقرار كند، كسى كه طلبى از كسى دارد از او كم كند، كسى كه قرضى را كه صاحبش از بازگشت آن مأيوس شده به يادآورد و آنرا ادا كند، كسيكه كفالت يتيمى را بر عهده بگيرد، كسيكه قرآن يا چيزى از آنرا بخواند، كسيكه خدا را به ياد آورد و نعمتهاى او را بشمارد و او را شكر كند، كسيكه مريضى را عيادت كند، كسى كه به پدر و مادر يا يكى از آنها نيكى كند، كسى كه جنازه اى تشييع كند، كسى كه مصيبت زده را تسليت گويد، كسى كه كار خير انجام دهد. حتماً به شاخه اى از درخت طوبى آويخته مى شود.
همچنين اگر درى از شرّ و گناه را در اين روز فرا گيرد، كسى كه در اداى نمازش كوتاهى كند و آنرا ضايع كند، كسى كه فقيرى در نزد او بيايد و او قادر بر تغيير حالش باشد و به وى نرسد ولى او را كمك نكند، كسى كه بدكارى از او عذرخواهى نمايد امّا او عذر او را نپذيرد بلكه او را بيشتر از بدى او عقوبت كند، كسى كه ميان زن و شوهرش، پدر با فرزندش يا ميان دو همسايه جدايى اندازد، كسى كه بر تنگدستى سختگيرى بگيرد، كسى كه بر يتيمى جفا كند و به او آزار رساند و همچنين مال او را تباه نمايد، كسى كه خوانندگى كند و در آن خواندن بر معاصى و گناهان برانگيزند، كسى كه كارهاى قبيح خود را در جنگها و انواع ستم هاى خود را بر بندگان بشمارد و بر آنها افتخار كند، كسى كه به عيادت مريض خود نرود، كسى كه جنازه اى را تشييع نكند به دليل خوار و پست بودن آن فرد در نظرش، كسى كه از مصيبت زده دورى نمايد و به او به خاطر حقارت و كوچكى جفا كند، كسيكه پدر و مادر خود يا يكى از اين دو را عاق كند، حتماً به شاخ هاى درخت زقّوم آويخته مى شود البته منافقين، بيشتر به شاخه هاى او آويخته مى شوند.25
* نيمه شعبان
نيمه شعبان بسيار گرامى و داراى ارزش فراوانى است. از حضرت صادق(ع) روايت است كه مى فرمايد از حضرت باقر(ع) از فضيلت و برترى شب نيمه شعبان سؤال شد فرمود: آن شب برترين شبها بعد از ليلة القدر است و در آن شب است كه خداوند فضل خود را به بندگان عطا مى فرمايد و آنها را به كرم خود مى آمرزد. پس در تقرّب جستن به سوى خدا در اين شب تلاش كنيد. همانا شبى است كه خدا قسم ياد كرده به ذات مقدّس خود كه سائلى را از درگاه خود دست خالى برنگرداند و نيمه شعبان شبى است كه حق تعالى آنرا براى ما و امامان در مقابل شب قدر كه براى پيامبر(ص) است، قرار داده است.26 پس شايسته است كه در اين شب به دعا و ثنا و شب زنده دارى بپردازيم.
اعمال شب نيمه شعبان چند چيز است:
1 غسل كه باعث كاسته شدن گناهان مى شود.
2 احياء اين شب به نماز و دعا و استغفار همانطور كه امام سجاد(ع) انجام مى دادند در روايت آمده هر كه اين شب را احياء دارد در روزى كه دلها مى ميرند دل او هرگز نمى ميرد.
3 زيارت امام حسين (ع) كه با فضيلت ترين اعمال در اين شب است و باعث آمرزش گناهان مى شود. هركه مى خواهد امام حسين(ع) را زيارت كند بايد زيارت حضرت را بخواند و اقلّ زيارت آن حضرت اين است كه بر پشت بام رود و به چپ و راست رو به آسمان كند و زيارت حضرت را با اين كلمات بخواند: السلام عليك يا ابا عبداللّه السّلام عليك و رحمة اللّه و بركاته. و هر كس امام حسين (ع) را اينگونه زيارت بنمايد اميد است ثواب حج و عمره براى او نوشته شود.
لازم به ذكر است كه شب نيمه شعبان يكى از شبهاى قدر و شب تقسيم روزى ها و مرگهاست.27 علاوه بر اين گفته شده كه بامداد نيمه شعبان، روز قيامت شروع خواهد شد.
نماز در شب نيمه شعبان
امام صادق(ع) در مورد با فضيلت ترين دعاها در شب نيمه شعبان مى فرمايند:
هنگامى كه نماز عشاء را به جاى آوردى دو ركعت نماز بگزار، در ركعت اول، حمد و سوره قل يا ايّها الكافرون و در ركعت دوم توحيد بخوان پس از سلام سى سه مرتبه سبحان اللّه، سى سه مرتبه الحمد لله و سى و چهار مرتبه اللّه اكبر سپس بگويد: يا من اليه ملجأ العباد پس از آن سجده كند و بيست مرتبه بگويد يا رب هفت مرتبه يا الله و هفت مرتبه لاحول ولا قوّة الّا باللّه ده مرتبه ماشاء اللّه لاقوّة الّا بالله سپس صلوات بر پيامبر(ص) بفرستد و حاجات خود را بخواهد، حضرت فرمود به خدا قسم خداى متعال به كرم و فضل خود، آنرا به تو مى دهد.28
در حديث ديگر آمده است كه رسول خدا (ص) فرمود: در شب نيمه شعبان خواب بودم كه جبرئيل (ع) نزد من آمد و گفت: يا محمّد(ص) آيا در اين شب به خواب مى روى؟ گفتم: اى جبرئيل مگر امشب چه شبى است؟ گفت: نيمه شعبان است، برخيز يا محمّد(ص) پس مرا به پا داشت و مرا به بقيع برد به من گفت، سر خود را بلند كن، اين شبى است كه در آن درهاى آسمان باز است و درهاى رحمت و رضوان و مغفرت و توبه و جود و احسان باز است و خداوند به شماره موها و پشمهاى چهارپايان آزاد مى كند و نيز در آن شب اجلها و ارزاق مردم از اين سال به سال ديگر تقسيم مى گردد و هرچه در تمام سال اتّفاق مى افتد در اين شب وارد مى گردد.29
فضيلت دعاى كميل و خواندن آن در شب نيمه شعبان
از اعمال مخصوص اين شب دعاى كميل است كه با تأسى به اميرالمؤمنين (ع) ، آن را در سجده بخوانى روايت است كه كميل ديده است كه امام على (ع) ، در شب نيمه شعبان دعا را در سجده خوانده است.30 در روايتى ديگر آمده كه كميل گفت: با مولايم على(ع) در مسجد بصره نشسته بودم و گروهى از اصحابش گرد او جمع شده بودند. يكى از آنها عرض كرد معناى فرمايش خداى تعالى كه فرموده: فيها يفرّق كلّ امر حكيم31 چيست؟ آن حضرت فرمود: شب نيمه شعبان است به آن كسى كه جانم به دست اوست بنده اى از بندگان خدا نيست مگر اينكه آنچه از نيك و بدبر او جارى مى شود در شب نيمه شعبان بر او مقرر شده است و هيچ بنده اى آن شب را احياء ندارد و دعاى خضر(ع) را نمى خواند مگر اينكه دعاى او مستجاب گردد!
هنگامى كه حضرت به منزل بازگشت من شبانه به خدمتشان رفتم و درب را كوبيدم فرمود: اى كميل! تو را چه مطلبى است؟ عرض كردم يا اميرالمؤمنين! مطلبم دعاى خضر(ع) است. فرمود: اى كميل! بنشين و هنگامى كه اين دعا را حفظ كردى در هر شب جمعه يا در ماهى يك مرتبه يا در سالى يك مرتبه، يا در عمر خودت يك مرتبه آن را بخوان خداوند از تو چاره سازى و ياريت كند روزيت دهد و هرگز مغفرت خود را از تو باز ندارد
سپس فرمود بنويس: اللهم انى اسئلك برحمتك الّتى وسعت كل شى ء....32
آخرين جمعه ماه شعبان
در روايتى آمده كه حضرت رضا (ع) در آخرين جمعه از ماه شعبان به اباصلت فرمود: بيشتر شعبان گذشت و اين آخرين جمعه آن است، در اين باقيمانده ماه تقصيرهاى گذشته ات را تدارك كن و بر آنچه به كارت مى آيد همّت كن، در دعا و استغفار و تلاوت قرآن بسيار بكوش و از گناهان خويش به سوى خدا توبه كن تا ماه رمضان فرا مى رسد بر خدا مخلص باشى. امانتى كه بر گردن دارى ادا ساز، هر كينه اى در قلب تو از برادر مؤمنت باشد آن را برانداز و هر گناهى بر تو مانده كه مرتكب آن شده اى آن را از دل ريشه كن ساز و از خدا پروا داشته باش و بترس و در آشكارا و پنهان بر او توكّل نماى. همانگونه كه خود فرموده: ومن يتوكّل على الله فهو حسبه انّ اللّه بالغ أمره قد جعل اللّه لكلّ شى ءٍ قدر33 يعنى آنكس كه بر خداى توكل كند خدا او را بس است زيرا خداوند امر خود را به انجام رساننده است و براى هر چيز اندازه اى قرار داده است.
اللّهم ان لم يكن غفرت لنا فى ما مضى من شعبان فاغفرلنا فيما بقى منه 34
در اين ماه خداى تعالى به احترام و حرمت ماه رمضان گردن هايى را از جهنّم آزاد مى سازد.35
* ثواب روزه سه روز آخر ماه شعبان
و اما در روزه سه روز آخر ماه شعبان براى كسى كه تمام آن را روزه نداشته فضيلتى است كه براى انسان سزاوار نيست آن را رها كند، صدوق (ره) از امام صادق(ع) روايت نموده است كه هر كس سه روزه آخر شعبان را روزه بگيرد و به ماه رمضان متصل كند، خداوند روزه دو ماه پى در پى را براى او مى نويسد.36 آخر هر ماه اغلب براى اصلاح خود و انجام كارهايى كه در طول ماه از دست داده ايم است كه اميد است به نحو احسن از پايان هر ماه به ويژه ماه شعبان به دليل ارزش آن و ماه بعدى آن يعنى ماه رمضان استفاده كنيم. در شب آخر شعبان براى ماه رمضان دعايى است از امام صادق(ع) كه براى خواندن آن بايد به مفاتيح الجنان مراجعه كنيم.37 به اميد استفاده مضاعف از اين دو ماه پربركت.
* مناسبت ها و اعمال اختصاصي
- روز اوّل ماه شعبان
اعمالي كه در اين روز به آن ها سفارش شده است عبارتند از:
روزه گرفتن، نماز خواندن، زكات دادن، امر به معروف و نهي از منكر كردن، نيكي به پدر و مادر و خويشان و همسايگان نمودن، صدقه پرداختن به فقرا و مساكين و بين مردم صلح برقرار كردن.(38)
---( * * * )---
روز سوم ماه شعبان
مناسبت:
ميلاد امام حسين عليه السلام در سال چهارم ه . ق.(40)
اعمال وارده:
1 ـ روزه داشتن(41)
2 ـ خواندن اين دعا:
اَللّهُمَّ اِنّي اَسْأَلُكَ بِحَقِّ الْمُولُودِ في هذا الْيَوْمِ الموعود بِشَهادَتِهِ قَبْلَ اسْتِهْلالِهِ وَ بَكَتْهُ السَّماءُ وَ مَنْ فيها وَ مَنْ عَلَيْها... .(42)
---( * * * )---
روز چهارم ماهِ شعبان
ولادت حضرت ابوالفضل عليه السلام در سال بيست و دوم ه . ق.(43)
---( * * * )---
روز پنجم ماهِ شعبان
ولادت حضرت امام زين العابدين عليه السلام در سال سي و هشت ه . ق.(44)
---( * * * )---
شب سيزدهم
دو ركعت نماز كه در هر ركعت بعد از حمد، سوره ي ياسين، ملك و اخلاص خوانده شود.(45)
---( * * * )---
شب چهاردهم
چهار ركعت نماز، هر دو ركعت با يك سلام مثل شب سيزدهم رجب(46)
---( * * * )---
روز پانزدهم
ولادت با سعادت منجي عالم بشريّت حضرت بقية الله الاعظم امام زمان (عج)
---( * * * )---
شب پانزدهم
1 ـ غسل(47)
2 ـ احياي اين شب بسيار فضيلت دارد و از جهت عظمت بعد از شب قدر قرار دارد.(48)
3 ـ زيارت امام حسين عليه السلام (49)
4 ـ شش ركعت نماز مطابق دستور شب سيزدهم ماه رجب و شعبان
5 ـ دعاي مخصوص(50)
6 ـ زيارت امام زمان(51)
---( * * * )---
روز پانزدهم
1 ـ غسل(29) 2 ـ زيارت امام زمان (عج)(53)
---( * * * )---
روز بيست و هشتم ماه شعبان
1 ـ روزه.
از ثامن الحج علي بن موسي الرضا عليه السلام نقل شده است: «كسي كه سه روز آخر شعبان را روزه بدارد و آن را به ماه رمضان متصل كند، از گناهان، همانند لحظه ي ولادت، پاك مي شود.»(54)
---( * * * )---
شب سي ام ماه شعبان
دعاي مخصوص(55)
---------------------------------------------------------------- التماس دعا ---------------------------------------------------------------------
پى نوشت ها: -
1. وسايل الشيعه، ج 10، ص 480.
2. همان، ص 497.
3. همان، ص 502.
4. همان، ص 493.
5. همان، ج 8، ص 98.
6. بحارالانوار، ج 94 و 79 باب 56.
7. المراقبات، ص 173.
8. كافى، ج 4، ص 93.
9. بحارالانوار، ج 101، ص 382، باب 9 و ج 94 ص 71.
10. همان، ج 94، ص 72
11. شيخ طوسى، الخصال، ج 2، ص 605.
12. همان.
13. وسائل الشيعه، ج 10، ص 493.
14. الاقبال، ص 685.
15. مفاتيح الجنان، مناجات شعبانيه.
16. سوره نمل، آيه 62.
17. سوره غافر، آيه 60.
18. سوره نساء،آيه 32.
19. سوره نساء، آيه 29.
20. سوره ق، آيه 37.
21. وسائل الشيعه، ج 10، ص 503.
22. مراقبات به نقل از من لايحضره الفقيه، ص 176.
23. مفاتيح الجنان، ص 259.
24. همان، 266.
25. مفاتيح الجنان، ص 267 و بحارالانوار، ج 73، ص 357، باب 67 و ج 94، ص 61.
26. مفاتيح الجنان، ص 272.
27. المراقبات، ص 185.
28. مفاتيح الجنان، ص 278، از ابى يحيى.
29. روايتى در اقبال الأعمال المراقبات، ص 182.
30. المراقبات، ص 192، به نقل از اقبال الأعمال.
31. سوره دخان، آيه 4.
32. المراقبات، ص 193، به نقل از اقبال الأعمال.
33. سوره طلاق، آيه 3.
34. مفاتيح الجنان، ص 282.
35. المراقبات، ص 196، به نقل از عيون اخبارالرضع.
36. المراقبات، ص 198.
37. اقبال الأعمال، ص 258.
38 ـ همان، ص 59.
39 ـ مصباح المتهجد، ص 757.
40 ـ تقويم عبادي، ص 76.
41 ـ مصباح المتهجد، ص 758.
42 ـ همان.
43 ـ تقويم عبادي.
44 ـ همان.
45 ـ مفاتيح الجنان، ص 142.
46ـ همان.
47 ـ عروة الوثقي، ج 1، ص 461.
48 ـ بحار الانوار، ج 97، ص 85، ح 5.
49 ـ همان، ح 4.
50 ـ مصباح كفعمي ـ ص 545.
51 ـ همان.
52 ـ مصباح المتهجد، ص 774.
53 ـ عروة الوثقي، ج 1، ص 461.
30 ـ مفاتيح الجنان، ص 170.
54 ـ بحار الانوار، ج 97، ص 80، ح 47.
55 ـ مصباح المتهجد، ص 711.
ماه شعبان براى انسان به سوى خدا يكى از ماههاى سال است و براى آن جايگاه بزرگ و پر فضيلتى در احاديث و روايات اسلامى از سوى پيشوايان دينى گزارش شده است.
زيرا اولاً شخصيت هاى بزرگ و ارزشمند كه از ستارگان آسمان ولايت و امامت به شمار مى آيند در ماه شعبان ديده به جهان گشوده اند مانند ولادت با سعادت حضرت اباعبداللّه الحسين (ع) كه در روز سوم ماه شعبان اتفاق افتاده و نيز در روز چهارم اين ماه ولادت با سعادت حضرت ابوالفضل (ع) رخ داده، در روز پنجم آن ولادت حضرت سجاد(ع) مى باشد همچنين در پانزده شعبان ولادت پر بركت قطب عالم امكان حضرت ولى اللّه الأعظم مهدى موعود اتفاق افتاده است كه خداوند به وسيله او به هر مظلومى از اولياء و انبياء و اصفياء خويش از زمانى كه پدر ما آدم (ع) به زمين آمده، وعده نصرت فرموده و وعده داده كه زمين را پس از آنكه از ظلم و ستم و بى عدالتى پر شده، از عدل و داد پر كند.ثانياً علاوه بر موارد ذكر شده طبق برخى روايات نيمه اين ماه شب قدر به شمار آمده كه پيشوايان دينى به احياء و شب زنده دارى آن سفارش و تأكيد كرده اند. ثالثاً ماه شعبان ماه بسيار شريفى بوده و منسوب به پيامبر اكرم (ص) است.
* فضيلت ماه شعبان از نگاه احاديث و روايات
رسول خدا (ص) فرمودند: رجب شهر اللّه و شعبان شهرى و رمضان شهر امّتى1 رجب ماه خدا و شعبان ماه من و رمضان ماه امت من است. همچنين فرمودند: شعبان شهرى رحم اللّه من أعاننى على شهرى2 شعبان ماه من است خدا بيامرزد كسى كه مرا به ماه من اعانت كند. و نيز در حديثى ديگر پيامبر مى فرمايد: ماه شعبان ماهى است كه اعمال انسانها بالا مى رود در حاليكه مردم از آن غفلت مى كنند.3 همينطور از امام علي (ع) گزارش شده كه فرمودند: ماه شعبان ماه رسول خدا (ص) است.4
* روزه دارى در ماه شعبان
رسول خدا(ص) مى فرمايند: شعبان ماه من است هر كس يك روز از اين ماه را روزه بدارد بهشت بر او واجب مى شود، و در برخى احاديث از شعبان به سيد و سرور ماهها تعبير شده است.5
در روايتى از حضرت صادق(ع) گزارش شده كه هنگامى ماه شعبان فرا مى رسيد، پدرم امام سجاد(ع) اصحاب و ياران خود را جمع مى كرد و چنين مى فرمود:اى اصحاب من، مى دانيد اين چه ماهى است؟ اين ماه شعبان است و حضرت رسول (ص) مى فرمود:
شعبان ماه من است پس روزه بداريد براى دوستى و محبت پيامبر خود و براى تقرّب و نزديك شدن به پروردگار، به حق آن خدايى كه جان على بن الحسين به دست قدرت اوست، سوگند ياد مى كنم كه از پدرم حسين بن على (ع) شنيدم كه او نيز از پدرش اميرالمؤمنين (ع) شنيده است كه مى فرمايد: هر كس روزه بدارد ماه شعبان را براى محبّت پيامبر(ص) و تقرّب به سوى خدا، خدا او را دوست دارد و او را به كرامت و بزرگوارى خود در قيامت نزديك گرداند و بهشت را بر او واجب نمايد.
از صفوان جمال روايت شده كه مى گفت امام صادق(ع) به من فرمود وادار كن كسانى را كه در اطراف تو هستند به روزه ماه شعبان. گفتم فدايتان شوم. مگر در فضيلت آن چيزى مى بينيد فرمودند: بلى به درستيكه رسول خدا (ص) هرگاه مى ديد هلال ماه شعبان را، امر مى فرمود به منادى كه در مدينه ندا مى كرد: اى اهل مدينه من از جانب خداوند به سوى شما مبعوث شدم آگاه باشيد كه شعبان ماه من است. پس خدا رحمت كند كسى را كه مرا بر ماه من يارى كند يعنى روزه بدارد.6
از امام صادق روايت است كه اميرالمؤمنين (ع) فرمود: ما فاتنى صوم شعبان مذ سمعت منادى رسول اللّه ينادى تلى شعبان فلن يفوتنى ايّام حياتى صوم شعبان ان شاء اللّه7 روزه ماه شعبان از من فوت نشد از زمانى كه شنيدم منادى رسول خدا (ص) فرياد مى كرد. بنابراين هرگز روزه ماه شعبان از من در ايام زندگانى ام فوت نخواهد شد.اگر خدا بخواهد.
روايت شده كه روزه دو ماه شعبان و رمضان توبه و مغفرت از خداست.8
روزى در نزد امام صادق(ع)، ذكر روزه ماه شعبان به ميان آمد. حضرت فرمود كه در فضيلت روزه شعبان چنين و چنان است. حتّى آنكه مردى مرتكب خون حرام مى شود پس در ماه شعبان روزه مى گيرد. به او نفع بخشيده و او آمرزيده مى شود.9
اعمال زيادى در ماه شعبان وارد شده ولى آنچه از روايات استفاده مى شود اين است كه بهترين دعاها و ذكرها در اين ماه استغفار است. هر كه در هر روز اين ماه هفتاد مرتبه استغفار كند مثل آن است كه هفتاد هزار مرتبه در ماههاى ديگر استغفار كرده است. عمل ديگرى كه در اين ماه سفارش شده صدقه دادن است اگرچه به اندازه نصف دانه خرمايى باشد. تا خداوند بدن او را بر آتش جهنم حرام گرداند.10
عمل ديگر روزه ماه شعبان آنچه در قبل گذشت، از امام صادق(ع) درباره فضيلت روزه ماه رجب سؤال كردند حضرت فرمود: چرا از روزه ماه شعبان غافليد؟ پرسيدند كسى كه يكروز از شعبان را روزه بدارد چه قدر ثواب دارد؟ فرمود: به خدا قسم بهشت ثواب اوست.11
دوباره پرسيدند بهترين اعمال در اين ماه چيست؟ فرمود تصدّق و استغفار. هر كه در اين ماه صدقه دهد خداوند او را تربيت كند. همچنان كه يكى از شما بچه شترش را تربيت مى كند تا آنكه در روز قيامت به صاحبش برسد.12
روزه ماه شعبان به خصوص در پنجشنبه ماه ثوابى بسيار دارد، روايت شده كه در هر پنجشنبه ماه شعبان آسمانها را زينت مى كنند، پس ملائكه عرض مى كنند: خداوندا روزه داران اين روز را بيامرز و دعاى آنها مستجاب مى شود.13 همچنين پيامبر(ص) فرموده: هر كه روز دوشنبه و پنجشنه شعبان را روزه دارد حقتعالى 20 حاجت دنيوى و 20 حاجت اخروى او را برآورده مى سازد.14
در اين ماه صلوات بر محمّد و آل محمد(ص) بسيار سفارش شده. همچنين نمازهاى بسيار سفارش شده كه براى طريقه انجام آن به مفاتيح الجنان مراجعه فرمائيد.
در مجموع اين ماه انجام نماز، روزه، زكات، امر به معروف و نهى از منكر، صدقه بر فقرا و مساكين، نيكى به پدر و مادر و همسايگان و اصلاح بين بستگان سفارش بسيار شده است.
* مناجات
يكى از كارهايى كه بزرگان و پيشوايان دين در اين ماه انجام مى دادند، مناجات با رب الارباب است از جمله مناجات ها مناجات معروف شعبانيه است كه از اميرالمؤمنين و فرزندان او است كه در ماه شعبان مى خواندند و آن مناجاتى است كه براى اهلش عزيز و گرامى است و براى خاطر آن به ماه شعبان مأنوس مى شوند بلكه انتظار آن را مى كشند و مشتاق آمدن ماه شعبان مى شوند و در آن مناجات علوم سرشارى در كيفيّت معامله بنده با خداى متعال است كه در آن اظهار ادب در طريق معرفت حق و سؤال و دعا و استغفار نسبت به خداى خود بيان شده و استدلالات ظريف و لطيفى كه سزاوار مقام عبوديّت براى استحكام مقام اميدوارى مناسب حال مناجات است، ذكر كرده و دلالت صريح و روشن در معناى قرب و لقاى خداوند و ديدار او تنظيم شده است كه به آن وسيله شبهات انسانها و شكيّات منكران و وحشت اهل شك و شبهه را برطرف كرده است.
حال به فرازهايى از مناجات اين ماه اشاره مى شود.
لازم به ذكر است كه اين مناجات مهم ترين اعمال اين ماه است بر انسان ها كه بعضى فقرات آن را در تمام سال ترك نكند گرچه در قنوت نماز خويش و ساير حالات روزمرّه خود به آن با خداى خود ارتباط پيدا كند.گفتنى است غفلت از آن غفلت از همه خوبى هاى اين ماه است.
آنجا كه مى گويد: انر ابصار قلوبنا بضياء نظرها اليك حتى تخرق ابصار القلوب حجب النّور فتصل الى معدن العظمه و تصير ارواحنا معلّقة بعزّ قدسك15
يعنى اى خدا واضح و روشن ساز چشمهاى دل و جان ما را به شعايى كه با آن به تو نظر كنند، تا اينكه اين چشمها و دلها، پرده هاى نور را پاره كند و به معدن عظمت و بزرگى مقام تو واصل گردد و روح و روان ما به واسطه ارتباط با تو عزيز و بر هواهايمان غالب و پيروز شود.
و لازم است بيشتر تأمّل و دقت نمايد كه آيا در قلب او چشمى هست كه به وسيله آن درك نور كند و از خود بپرسد آن پرده هاى نور چيست؟ و آيا آن چيزى كه به نور تو محتجب شده و به معدن عظمت و بزرگى مقام تو متّصف است، چه مى باشد؟
* دعا در ماه شعبان
دعا غير از قرائت و خواندن كلمات و حروف است، تا اينكه بداند چه مى گويد؟ و از پروردگار خود چه درخواست مى كند؟ در اين صورت بر دعا كننده صدق نمى كند كه از پروردگار خود فلان چيز را خواسته است بلكه صدق مى كند كه الفاظى را قرائت كرده و خواننده الفاظ، غير دعا كننده و خواهنده است.
خداى متعال مى فرمايد: امّن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السّوء16 و نيز در جاى ديگر مى فرمايد: ادعونى استجب لكم17 و همچنين مى فرمايد: اسألوا اللّه من فضله18 انّ اللّه كان بكم رحيم19 گفتنى است اين مناجات تكان دهنده با اين مفاهيم عظيم از بركات محمّد و خاندان اوست كه قدر و عظمت آن را كسى نمى داند كه صاحب دل آگاه و قلبى آكنده از محبت كوى دوست باشد چون در قرآن به صراحت بيان شده است براى كسى كه قلبى آگاه و گوشى شنواى از حقيقت دارد شهادت و گواهى را به همراه مى آورد انّ فى ذالك لذكرى لمن كان له قلب او القى السمع و هو شهيد.20
و غافلان، از معرفت آن دور و از فوائد بزرگ و انوار درخشان آن مهجوراند و به جانم سوگند كه بيشتر از مردم قدر نعمت مناجات را نمى دانند و همانا منشأ اين مناجات علوم و معارف ارجمندى است كه جز كسانى كه پا در اين راه گذاشته اند، كس ديگرى بر مقام و حدود آن آگهى نخواهد يافت و آنان اولياء خدا يعنى آنچنان كسانى هستند كه از راه كشف و مشاهده به آن دسترسى يافته اند و رسيدن به حقايق اين مكاشفات همانا بزرگترين نعمات آخرت است كه هيچ يك از نعمات دنيوى را به آن مقايسه و سنجش نتوان نمود و اشاره صادق آل محمّد(ع) به اين موضوع است، آنجا كه مى فرمايد: اگر مردم آنچه را كه در فضيلت معرفت خداست مى دانستند چشمان خود را به آنچه دشمنان از زرق و برق حيات دنيوى بهره ورند نمى گشودند و دنياى آنها در نزد آنان از آنچه در زير پاهاى خود لگد مى كنند پست تر مى نمود و به معرفت خداوند مانند آن كسى كه همواره در باغهاى بهشت با اولياء خدا مصاحب باشد متنعم مى شدند و لذّت مى بردند.
مرحوم صدوق در كتاب من لايحضره الفقيه روايت كرده كه: شنيدم از اباعبداللّه (ع)كه مى فرمود: كسى كه روز اول ماه شعبان روزه بگيرد بهشت بر او واجب مى شود و هر كس دو روز روزه بگيرد، خداوند در هر روز و شبى در دنيا به او نظر مى افكند و نظر خود را به او در بهشت ادامه مى دهد و هر كس سه روز روزه بدارد، خدا را در عرش او و بهشت خود زيارت مى نمايد. يعنى زائر خدا مى شود همانطور كه اگر كسى قصد خانه خدا كند، قصد خدا را نموده است.21
البته همه اعمال را بهتر است به آنچه سبك و آسانتر است عمل نمايد تا آنكه آن عمل را از روى نشاط به جاى آورد و بين آن و بين ذكر خود از ساير اعمال و فكر خويش را بر حسب حال خود جمع نمايد.22
فرازهايى از مناجات شعبانيه:
خدايا بشنو دعايم را هرگاه دعا كنم و صداى ناله ام را بشنو هنگامى كه صدايت كنم. و به من رو كن هنگامى كه تو را مناجات كنم. خدا يا اگر مرا محروم كنى چه كسى به من روزى دهد و اگر تو مرا خوار كنى چه كسى مرا يارى كند. خدايا از خشم و غضبت به تو پناه مى برم. خدايا اگر من شايسته رحمت تو نيستم پس تو بر اينكه بر من به فضل وسيعت جود كنى شايسته اى.
خدايا گناهان من را در دنيا مى پوشانى ولى من به پوشاندن خطاها در آخرت نيازمندترم. زيرا در قيامت بايد در حضور پيامبران، صلحا و شهدا پاسخ گوى اعمال خود باشم. چون در اين دنيا همه مردم مثل خودم خطا كارند ولى در قيامت شرمندگى در حضور پيامبران و امامان معصوم را چگونه چاره جويى كنم؟
خدايا اگر مرا به جرمم مؤاخذه كنى تو را به عفوت مؤاخذه مى كنم. و اگر مرا به گناهم بازخواست كنى تو را به مغفرتت بازخواست مى كنم. و اگر مرا داخل جهنّم كنى به اهل جهنّم اعلام مى كنم كه من خدا را دوست داشتم.
خدايا عمرى را در غفلت و بى خبرى و فراموشى گذراندم و جوانى ام را در حال مستى و دورى از تو به پيرى رساندم. خدايا غرور به كرمت مرا بيدار نكرد.
خدايا مرا از آنانى قرار ده كه وقتى او را خواندى، پاسخت را داد. خدايا مرا از كسانى قرار ده كه همواره به ياد تو هستند و پيمان تو را نمى شكنند. همواره شكرگزار تو هستند.
خدايا مرا به نور عزّت فروزنده ايت پيوند ده تا تو را بهتر بشناسم و از غير تو جدا شوم.23
از جمله اعمالى كه در ماه شعبان به آن سفارش شده تمرين سكوت است. روزى ياران در اطراف پيامبر بيدار و مشغول نماز و قرآن خواندن بودند دشمنان، مسلمانان را تيرباران كردند به واسطه تاريكى و نديدن مسلمانان. نزديك بود مسلمانان شهيد شوند كه ناگاه از دهان چند تن از ياران نورهايى ساطع شد كه لشكرگاه مسلمانان را روشن كرده و سبب قوّت و دليرى آنها شد. پس شمشير كشيده و دشمنان را كشته و زخمدار و اسير نمودند. برگشتند و جريان را براى حضرت رسول (ص) نقل كردند فرمودند: اين نورها به جهت اعمال برادران شما است و يك يك آنها را نام برد و مى فرمايد همه نيكبخت مى شوند جز كسانى كه در امور ديگران سركشى مى كنند.24
* اول شعبان
خداوند در روز اول شعبان به درهاى بهشت امر مى كند كه باز شويد و به شاخه هاى درخت طوبى امر مى كند كه شاخه هايش را نزديك اين دنيا بياورد، هر كس درى از خير و نيكى را در اين روز فرا گيرد، هر كه نماز مستحبى در اين روز ادا كند، هركه در اين روز، روزه بگيرد، هر كه ميان زن و شوهرش يا پدر و فرزندش يا خويشاوندانش يا مرد و زن همسايه اش يا مرد و زن بيگانه صلح برقرار كند، كسى كه طلبى از كسى دارد از او كم كند، كسى كه قرضى را كه صاحبش از بازگشت آن مأيوس شده به يادآورد و آنرا ادا كند، كسيكه كفالت يتيمى را بر عهده بگيرد، كسيكه قرآن يا چيزى از آنرا بخواند، كسيكه خدا را به ياد آورد و نعمتهاى او را بشمارد و او را شكر كند، كسيكه مريضى را عيادت كند، كسى كه به پدر و مادر يا يكى از آنها نيكى كند، كسى كه جنازه اى تشييع كند، كسى كه مصيبت زده را تسليت گويد، كسى كه كار خير انجام دهد. حتماً به شاخه اى از درخت طوبى آويخته مى شود.
همچنين اگر درى از شرّ و گناه را در اين روز فرا گيرد، كسى كه در اداى نمازش كوتاهى كند و آنرا ضايع كند، كسى كه فقيرى در نزد او بيايد و او قادر بر تغيير حالش باشد و به وى نرسد ولى او را كمك نكند، كسى كه بدكارى از او عذرخواهى نمايد امّا او عذر او را نپذيرد بلكه او را بيشتر از بدى او عقوبت كند، كسى كه ميان زن و شوهرش، پدر با فرزندش يا ميان دو همسايه جدايى اندازد، كسى كه بر تنگدستى سختگيرى بگيرد، كسى كه بر يتيمى جفا كند و به او آزار رساند و همچنين مال او را تباه نمايد، كسى كه خوانندگى كند و در آن خواندن بر معاصى و گناهان برانگيزند، كسى كه كارهاى قبيح خود را در جنگها و انواع ستم هاى خود را بر بندگان بشمارد و بر آنها افتخار كند، كسى كه به عيادت مريض خود نرود، كسى كه جنازه اى را تشييع نكند به دليل خوار و پست بودن آن فرد در نظرش، كسى كه از مصيبت زده دورى نمايد و به او به خاطر حقارت و كوچكى جفا كند، كسيكه پدر و مادر خود يا يكى از اين دو را عاق كند، حتماً به شاخ هاى درخت زقّوم آويخته مى شود البته منافقين، بيشتر به شاخه هاى او آويخته مى شوند.25
* نيمه شعبان
نيمه شعبان بسيار گرامى و داراى ارزش فراوانى است. از حضرت صادق(ع) روايت است كه مى فرمايد از حضرت باقر(ع) از فضيلت و برترى شب نيمه شعبان سؤال شد فرمود: آن شب برترين شبها بعد از ليلة القدر است و در آن شب است كه خداوند فضل خود را به بندگان عطا مى فرمايد و آنها را به كرم خود مى آمرزد. پس در تقرّب جستن به سوى خدا در اين شب تلاش كنيد. همانا شبى است كه خدا قسم ياد كرده به ذات مقدّس خود كه سائلى را از درگاه خود دست خالى برنگرداند و نيمه شعبان شبى است كه حق تعالى آنرا براى ما و امامان در مقابل شب قدر كه براى پيامبر(ص) است، قرار داده است.26 پس شايسته است كه در اين شب به دعا و ثنا و شب زنده دارى بپردازيم.
اعمال شب نيمه شعبان چند چيز است:
1 غسل كه باعث كاسته شدن گناهان مى شود.
2 احياء اين شب به نماز و دعا و استغفار همانطور كه امام سجاد(ع) انجام مى دادند در روايت آمده هر كه اين شب را احياء دارد در روزى كه دلها مى ميرند دل او هرگز نمى ميرد.
3 زيارت امام حسين (ع) كه با فضيلت ترين اعمال در اين شب است و باعث آمرزش گناهان مى شود. هركه مى خواهد امام حسين(ع) را زيارت كند بايد زيارت حضرت را بخواند و اقلّ زيارت آن حضرت اين است كه بر پشت بام رود و به چپ و راست رو به آسمان كند و زيارت حضرت را با اين كلمات بخواند: السلام عليك يا ابا عبداللّه السّلام عليك و رحمة اللّه و بركاته. و هر كس امام حسين (ع) را اينگونه زيارت بنمايد اميد است ثواب حج و عمره براى او نوشته شود.
لازم به ذكر است كه شب نيمه شعبان يكى از شبهاى قدر و شب تقسيم روزى ها و مرگهاست.27 علاوه بر اين گفته شده كه بامداد نيمه شعبان، روز قيامت شروع خواهد شد.
نماز در شب نيمه شعبان
امام صادق(ع) در مورد با فضيلت ترين دعاها در شب نيمه شعبان مى فرمايند:
هنگامى كه نماز عشاء را به جاى آوردى دو ركعت نماز بگزار، در ركعت اول، حمد و سوره قل يا ايّها الكافرون و در ركعت دوم توحيد بخوان پس از سلام سى سه مرتبه سبحان اللّه، سى سه مرتبه الحمد لله و سى و چهار مرتبه اللّه اكبر سپس بگويد: يا من اليه ملجأ العباد پس از آن سجده كند و بيست مرتبه بگويد يا رب هفت مرتبه يا الله و هفت مرتبه لاحول ولا قوّة الّا باللّه ده مرتبه ماشاء اللّه لاقوّة الّا بالله سپس صلوات بر پيامبر(ص) بفرستد و حاجات خود را بخواهد، حضرت فرمود به خدا قسم خداى متعال به كرم و فضل خود، آنرا به تو مى دهد.28
در حديث ديگر آمده است كه رسول خدا (ص) فرمود: در شب نيمه شعبان خواب بودم كه جبرئيل (ع) نزد من آمد و گفت: يا محمّد(ص) آيا در اين شب به خواب مى روى؟ گفتم: اى جبرئيل مگر امشب چه شبى است؟ گفت: نيمه شعبان است، برخيز يا محمّد(ص) پس مرا به پا داشت و مرا به بقيع برد به من گفت، سر خود را بلند كن، اين شبى است كه در آن درهاى آسمان باز است و درهاى رحمت و رضوان و مغفرت و توبه و جود و احسان باز است و خداوند به شماره موها و پشمهاى چهارپايان آزاد مى كند و نيز در آن شب اجلها و ارزاق مردم از اين سال به سال ديگر تقسيم مى گردد و هرچه در تمام سال اتّفاق مى افتد در اين شب وارد مى گردد.29
فضيلت دعاى كميل و خواندن آن در شب نيمه شعبان
از اعمال مخصوص اين شب دعاى كميل است كه با تأسى به اميرالمؤمنين (ع) ، آن را در سجده بخوانى روايت است كه كميل ديده است كه امام على (ع) ، در شب نيمه شعبان دعا را در سجده خوانده است.30 در روايتى ديگر آمده كه كميل گفت: با مولايم على(ع) در مسجد بصره نشسته بودم و گروهى از اصحابش گرد او جمع شده بودند. يكى از آنها عرض كرد معناى فرمايش خداى تعالى كه فرموده: فيها يفرّق كلّ امر حكيم31 چيست؟ آن حضرت فرمود: شب نيمه شعبان است به آن كسى كه جانم به دست اوست بنده اى از بندگان خدا نيست مگر اينكه آنچه از نيك و بدبر او جارى مى شود در شب نيمه شعبان بر او مقرر شده است و هيچ بنده اى آن شب را احياء ندارد و دعاى خضر(ع) را نمى خواند مگر اينكه دعاى او مستجاب گردد!
هنگامى كه حضرت به منزل بازگشت من شبانه به خدمتشان رفتم و درب را كوبيدم فرمود: اى كميل! تو را چه مطلبى است؟ عرض كردم يا اميرالمؤمنين! مطلبم دعاى خضر(ع) است. فرمود: اى كميل! بنشين و هنگامى كه اين دعا را حفظ كردى در هر شب جمعه يا در ماهى يك مرتبه يا در سالى يك مرتبه، يا در عمر خودت يك مرتبه آن را بخوان خداوند از تو چاره سازى و ياريت كند روزيت دهد و هرگز مغفرت خود را از تو باز ندارد
سپس فرمود بنويس: اللهم انى اسئلك برحمتك الّتى وسعت كل شى ء....32
آخرين جمعه ماه شعبان
در روايتى آمده كه حضرت رضا (ع) در آخرين جمعه از ماه شعبان به اباصلت فرمود: بيشتر شعبان گذشت و اين آخرين جمعه آن است، در اين باقيمانده ماه تقصيرهاى گذشته ات را تدارك كن و بر آنچه به كارت مى آيد همّت كن، در دعا و استغفار و تلاوت قرآن بسيار بكوش و از گناهان خويش به سوى خدا توبه كن تا ماه رمضان فرا مى رسد بر خدا مخلص باشى. امانتى كه بر گردن دارى ادا ساز، هر كينه اى در قلب تو از برادر مؤمنت باشد آن را برانداز و هر گناهى بر تو مانده كه مرتكب آن شده اى آن را از دل ريشه كن ساز و از خدا پروا داشته باش و بترس و در آشكارا و پنهان بر او توكّل نماى. همانگونه كه خود فرموده: ومن يتوكّل على الله فهو حسبه انّ اللّه بالغ أمره قد جعل اللّه لكلّ شى ءٍ قدر33 يعنى آنكس كه بر خداى توكل كند خدا او را بس است زيرا خداوند امر خود را به انجام رساننده است و براى هر چيز اندازه اى قرار داده است.
اللّهم ان لم يكن غفرت لنا فى ما مضى من شعبان فاغفرلنا فيما بقى منه 34
در اين ماه خداى تعالى به احترام و حرمت ماه رمضان گردن هايى را از جهنّم آزاد مى سازد.35
* ثواب روزه سه روز آخر ماه شعبان
و اما در روزه سه روز آخر ماه شعبان براى كسى كه تمام آن را روزه نداشته فضيلتى است كه براى انسان سزاوار نيست آن را رها كند، صدوق (ره) از امام صادق(ع) روايت نموده است كه هر كس سه روزه آخر شعبان را روزه بگيرد و به ماه رمضان متصل كند، خداوند روزه دو ماه پى در پى را براى او مى نويسد.36 آخر هر ماه اغلب براى اصلاح خود و انجام كارهايى كه در طول ماه از دست داده ايم است كه اميد است به نحو احسن از پايان هر ماه به ويژه ماه شعبان به دليل ارزش آن و ماه بعدى آن يعنى ماه رمضان استفاده كنيم. در شب آخر شعبان براى ماه رمضان دعايى است از امام صادق(ع) كه براى خواندن آن بايد به مفاتيح الجنان مراجعه كنيم.37 به اميد استفاده مضاعف از اين دو ماه پربركت.
* مناسبت ها و اعمال اختصاصي
- روز اوّل ماه شعبان
اعمالي كه در اين روز به آن ها سفارش شده است عبارتند از:
روزه گرفتن، نماز خواندن، زكات دادن، امر به معروف و نهي از منكر كردن، نيكي به پدر و مادر و خويشان و همسايگان نمودن، صدقه پرداختن به فقرا و مساكين و بين مردم صلح برقرار كردن.(38)
---( * * * )---
روز سوم ماه شعبان
مناسبت:
ميلاد امام حسين عليه السلام در سال چهارم ه . ق.(40)
اعمال وارده:
1 ـ روزه داشتن(41)
2 ـ خواندن اين دعا:
اَللّهُمَّ اِنّي اَسْأَلُكَ بِحَقِّ الْمُولُودِ في هذا الْيَوْمِ الموعود بِشَهادَتِهِ قَبْلَ اسْتِهْلالِهِ وَ بَكَتْهُ السَّماءُ وَ مَنْ فيها وَ مَنْ عَلَيْها... .(42)
---( * * * )---
روز چهارم ماهِ شعبان
ولادت حضرت ابوالفضل عليه السلام در سال بيست و دوم ه . ق.(43)
---( * * * )---
روز پنجم ماهِ شعبان
ولادت حضرت امام زين العابدين عليه السلام در سال سي و هشت ه . ق.(44)
---( * * * )---
شب سيزدهم
دو ركعت نماز كه در هر ركعت بعد از حمد، سوره ي ياسين، ملك و اخلاص خوانده شود.(45)
---( * * * )---
شب چهاردهم
چهار ركعت نماز، هر دو ركعت با يك سلام مثل شب سيزدهم رجب(46)
---( * * * )---
روز پانزدهم
ولادت با سعادت منجي عالم بشريّت حضرت بقية الله الاعظم امام زمان (عج)
---( * * * )---
شب پانزدهم
1 ـ غسل(47)
2 ـ احياي اين شب بسيار فضيلت دارد و از جهت عظمت بعد از شب قدر قرار دارد.(48)
3 ـ زيارت امام حسين عليه السلام (49)
4 ـ شش ركعت نماز مطابق دستور شب سيزدهم ماه رجب و شعبان
5 ـ دعاي مخصوص(50)
6 ـ زيارت امام زمان(51)
---( * * * )---
روز پانزدهم
1 ـ غسل(29) 2 ـ زيارت امام زمان (عج)(53)
---( * * * )---
روز بيست و هشتم ماه شعبان
1 ـ روزه.
از ثامن الحج علي بن موسي الرضا عليه السلام نقل شده است: «كسي كه سه روز آخر شعبان را روزه بدارد و آن را به ماه رمضان متصل كند، از گناهان، همانند لحظه ي ولادت، پاك مي شود.»(54)
---( * * * )---
شب سي ام ماه شعبان
دعاي مخصوص(55)
---------------------------------------------------------------- التماس دعا ---------------------------------------------------------------------
پى نوشت ها: -
1. وسايل الشيعه، ج 10، ص 480.
2. همان، ص 497.
3. همان، ص 502.
4. همان، ص 493.
5. همان، ج 8، ص 98.
6. بحارالانوار، ج 94 و 79 باب 56.
7. المراقبات، ص 173.
8. كافى، ج 4، ص 93.
9. بحارالانوار، ج 101، ص 382، باب 9 و ج 94 ص 71.
10. همان، ج 94، ص 72
11. شيخ طوسى، الخصال، ج 2، ص 605.
12. همان.
13. وسائل الشيعه، ج 10، ص 493.
14. الاقبال، ص 685.
15. مفاتيح الجنان، مناجات شعبانيه.
16. سوره نمل، آيه 62.
17. سوره غافر، آيه 60.
18. سوره نساء،آيه 32.
19. سوره نساء، آيه 29.
20. سوره ق، آيه 37.
21. وسائل الشيعه، ج 10، ص 503.
22. مراقبات به نقل از من لايحضره الفقيه، ص 176.
23. مفاتيح الجنان، ص 259.
24. همان، 266.
25. مفاتيح الجنان، ص 267 و بحارالانوار، ج 73، ص 357، باب 67 و ج 94، ص 61.
26. مفاتيح الجنان، ص 272.
27. المراقبات، ص 185.
28. مفاتيح الجنان، ص 278، از ابى يحيى.
29. روايتى در اقبال الأعمال المراقبات، ص 182.
30. المراقبات، ص 192، به نقل از اقبال الأعمال.
31. سوره دخان، آيه 4.
32. المراقبات، ص 193، به نقل از اقبال الأعمال.
33. سوره طلاق، آيه 3.
34. مفاتيح الجنان، ص 282.
35. المراقبات، ص 196، به نقل از عيون اخبارالرضع.
36. المراقبات، ص 198.
37. اقبال الأعمال، ص 258.
38 ـ همان، ص 59.
39 ـ مصباح المتهجد، ص 757.
40 ـ تقويم عبادي، ص 76.
41 ـ مصباح المتهجد، ص 758.
42 ـ همان.
43 ـ تقويم عبادي.
44 ـ همان.
45 ـ مفاتيح الجنان، ص 142.
46ـ همان.
47 ـ عروة الوثقي، ج 1، ص 461.
48 ـ بحار الانوار، ج 97، ص 85، ح 5.
49 ـ همان، ح 4.
50 ـ مصباح كفعمي ـ ص 545.
51 ـ همان.
52 ـ مصباح المتهجد، ص 774.
53 ـ عروة الوثقي، ج 1، ص 461.
30 ـ مفاتيح الجنان، ص 170.
54 ـ بحار الانوار، ج 97، ص 80، ح 47.
55 ـ مصباح المتهجد، ص 711.
+ نوشته شده در دوشنبه سیزدهم تیر ۱۳۹۰ ساعت 8:59 توسط حسن جلالی نژاد
|
